Venster

Bezet Berlijn

2011-10-27T19:24:00.003+02:00

Zaterdag. En prachtig weer. Ik zet mijn fiets op de Pariser Platz en loop door de Brandenburger Tor. Als de aankondiging klopt die ik gisteravond op een website met de fraaie naam OccupyReichstag las, moet de manifestatie nu de Tiergarten hebben bereikt. Dat het park aan de kant van de Reichstag met dranghekken is afgezet, geeft me een gevoel van bevestiging. Ook de toeristen maken een aufgeregte indruk. Iedereen die naar de Reichstag wil moet door een opening in de dranghekken, waar twee politieagenten op wacht staan. Ik vermoed dat ze bang zijn voor nieuwe tenten.

Ik loop het park door en koop een Brezel. In de Scheidemannstraße, die langs de Reichstag loopt, vind ik nog steeds alleen maar toeristen en agenten. De Reichstag zelf is ook omsingeld door dranghekken, een dubbele rij zelfs. Ik steek de straat over en loop het plein voor de Reichstag op, waar ik behalve nog meer toeristen en agenten nu ook journalisten meen te herkennen. Journalisten onderscheiden zich van toeristen doordat ze foto’s maken met camera’s en niet met mobiele telefoons. Ze vormen een grote kring rond een groep mensen die midden op het plein voor de dranghekken zijn gaan zitten. Dit is, zo ervaar ik als mijn Brezel op is, de Assemblée Générale van OccupyBerlin.

Ik ga er bij zitten. Er is verwarring. Een wat oudere heer neemt het woord en vertelt dat er iemand in de menigte antisemitische flyers loopt te verdelen. Een dag later lees ik op een blog dat niet op alle punten goed geïnformeerd lijkt, maar toch een redelijk betrouwbare indruk maakt, over abjecte complottheorieën en regelrechte infiltraties van neonazi’s in de Duitse manifestaties van Occupy. Deze beweging is kwetsbaar, zoveel is duidelijk, maar deze middag reageert de Assemblée resoluut met boegeroep en neemt een motie aan om elke flyer onmiddellijk te verscheuren en weg te gooien – Aber bitte schön in den Papierkorb.

Ik mag meteen meedoen. Iedereen mag meteen meedoen: de enige voorwaarde voor lidmaatschap van de Assemblée is participatie. Die participatie is communicatief. De Assemblée spreekt namelijk door middel van de ‘menselijke microfoon’. Die werkt als volgt: de spreker doet zijn zegje in zinsdelen, die twee keer worden nagesproken door de hele groep: de eerste herhaling geldt de groep, de tweede de omstanders – de woorden moeten naar buiten golven, zogezegd. Met behulp van een tekensysteem kan instemming met de spreker worden uitgedrukt, aarzeling, afwijzing en ‘dit hebben we al gehoord’. Uiteraard is het een erg trage manier van communiceren, een traagheid die nog wordt versterkt doordat het vaak misgaat. Veel sprekers gaan al verder na één herhaling. Ook beginnen er soms twee mensen tegelijk te praten en weet niemand wie er nu nagesproken moet worden. En omdat er gedurende de middag steeds nieuwe mensen bijkomen, moet het principe steeds opnieuw worden uitgelegd.

Aan die traagheid moet ik wennen en ik ben niet de enige. Af en toe neemt iemand het initiatief om wat meer structuur aan te brengen. Er wordt een lijst met sprekers voorgesteld, en later wordt er geopperd een vast punt af te spreken waar de sprekers gaan staan en mensen die nadien het woord willen nemen hun beurt kunnen afwachten. Beide voorstellen vinden toestemming, maar ze worden niet uitgevoerd. Om me heen merk ik ongeduld. Steeds meer sprekers laten woorden als ‘concreet’, ‘vaststellen’ en ‘eisen’ vallen, de wens ‘iets’ te doen wordt steeds vaker uitgesproken.

Na ongeveer een uur is mijn ongeduld weg. Ik realiseer me dat er hier iets bijzonders gebeurt. Deze manier van communiceren staat haaks op het reguliere politiek-maatschappelijke spreken. Dat laatste is een continue en oorverdovende kakofonie van meningen. Hier is echter altijd maar één iemand aan het woord, namelijk: de groep zelf. Waar de kakofonie alleen passief geconsumeerd kan worden, word je hier opeens zelf verantwoordelijk voor het vertoog. Want of er gesproken kan worden is afhankelijk van jouw vermogen tot concentratie, jouw bereidheid naar anderen te luisteren, jouw geduld met je tegenwerpingen.

Bovendien is de hiërarchie weg: er wordt niet gesproken namens de macht en de onderdrukten, namens de elite en de gewone man, namens de meerderheid en de minderheid, namens links en rechts, namens partijen en belangenbehartigers – de paar mensen die met vlaggen rondlopen worden snel tot de orde geroepen. Er is zelfs geen buiten en binnen de Assemblée. Zoals gezegd, iedereen die er wil spreken, kan er spreken, en alleen wie zichzelf buitensluit, door te zwijgen, weg te lopen of voor zijn beurt spreekt, is geen deel van dit vertoog.

Er worden wel opinies geformuleerd, maar die worden meteen vergezeld door tegenwerpingen, door nuances, door uitbreidingen. Als iemand roept dat het een schande is dat Josef Ackermann, de chef van de Deutsche Bank, zijn verjaardag op staatskosten in het Kanzleramt kon vieren, stelt iemand anders dat Ackermann ook maar een mens is die in een corrupt systeem leeft, net als wij allemaal. Als iemand aan de inscriptie op de Reichstag herinnert – dem deutschen Volke – en roept dat wij dat zijn, reageert er iemand door te stellen dat we nog veel meer zijn dan dat: het is niet het Duitse volk dat hier spreekt, maar de globale mensheid. Als ikzelf, vrij naar Žižek, stel dat niet wij, maar de mensen die denken dat het zo kan doorgaan als het tot nog toe ging de dromers zijn, reageert er iemand door te stellen dat het heel goed is om dromen te hebben.

Op die manier vindt de taal haar onschuld terug. Het politieke spreken wordt opeens een vrolijk spreken – een bevrijdend spreken. Zou ik het normaal gesproken serieus nemen als iemand Jimy Hendrix citeert – ‘When the power of love overcomes the love of power, the world will know peace’ – en daarbij met papieren hartjes strooit? Zou ik normaal gesproken ontroerd zijn als iemand zegt hoe mooi het is om te weten dat je niet alleen bent? Hier geloof ik het, sterker nog: ik participeer erin. Het is een mooie middag.

Als ik uiteindelijk verkleumd thuiskom, lees ik Maurice Blanchot over Mei 68:

Het ging er zelfs niet om dat een oude wereld omvergeworpen zou moeten worden, maar dat, buiten elk nut, een mogelijkheid van samen-zijn de kans had zich te manifesteren die aan allen het recht op gelijkheid in broederschap gaf door de vrijheid van het woord die iedereen in vervoering bracht.

Maar hoe lang zal die vervoering aanhouden? Toen ik de Reichstag achter me liet, werden er al de eerste Arbeitsgruppen gevormd. Ongetwijfeld zal daarin de drang naar ‘concreet’, naar ‘vaststellen’ en naar ‘eisen’ snel weer tot nieuwe hierarchieën leiden, net als na Mei 68. Het plezier in politiek spreken is dan snel verloren, ingeruild voor de frustraties die iedereen met ambitie tot politieke verandering zo vertrouwd is. Maar toch: de ervaring van dit samen-zijn neemt niemand ons meer af. Misschien moeten we ons daarom ten doel stellen die ervaring verder uit te dragen. Want als deze crisis iets duidelijk maakt, dan is het dat er over de hele wereld naar een nieuwe gemeenschappelijkheid gesnakt wordt. Of die gemeenschappelijkheid zich met Occupy op zo’n manier laat realiseren dat er een mondiale politiek op gebouwd kan worden, dat durf ik niet te zeggen. Maar we kunnen nu wel verder in de zekerheid dat die gemeenschappelijkheid te realiseren valt. Want we hebben elkaar weten te vinden.

L’éco-coco, c’est moi …

2011-10-04T13:55:00.005+02:00

Afgelopen zaterdag publiceerde de Volkskrant mijn kritische reactie op het stuk dat Diederik Samsom eerder in het NRC publiceerde over zijn ervaringen als straatcoach in Slotervaart. Er volgden nogal wat reacties, waarvan het merendeel negatief – of althans: negatief bedoeld, want ik moest wel glimlachen toen ik mezelf als ‘eco-communist’ uitgescholden zag worden. Evengoed maken de reacties duidelijk dat iemand die problemen in het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart niet bij voorbaat van het stempel ‘Marokkaans’ wil voorzien, kan rekenen op intimidaties van virtuele knokploegen. Bedenkelijk, zeker omdat de ideologie achter dergelijke intimidatie onder de huidige regering zonder enige schroom geïnstitutionaliseerd is. Er zijn kennelijk burgers die maar wat graag hun verantwoordelijkheid nemen!

Of the uttermost significance

2011-08-01T16:03:00.006+02:00

Afgelopen zondag was de derde dag op rij met vrijwel onafgebroken regen, een unicum in mijn Berlijnse bestaan. De aanhoudende regen schonk me een nogal spectaculair ritje op de mountainbike door het Grunewald en een gerust geweten tijdens het kijken naar een dvd met de verfilming van de avonturen van Sherlock Holmes, geproduceerd door Granada TV in de jaren tachtig en begin jaren negentig. Een voorlopig hoogtepunt bracht ‘A scandal in Bohemia’. Holmes krijgt de opdracht binnen drie dagen een afpersing te verhinderen. Als Watson hem eraan herinnert dat de krappe deadline op zaterdag afloopt, antwoordt Holmes: ‘It must be settled by Friday! Tchaikovsky's conducting his own works at the St. James Hall …’

Holmesian deduction was al verkwikkend, radicaal estheticisme kwam me als bevrijdend voor in dagen waarin, tenminste in de Nederlandse media, het vaderlandse opinisme in de aanslagen in Noorwegen aanleiding vindt om een publicitaire orgie van jewelste te ensceneren. Smaak zal deze utopische ervaring hebben ingegeven, maar toch ook ontzag voor de zelfdiscipline die logica en esthetiek vergen: de detective weet zich afhankelijk van precisie, concentratie en geduld, de estheet des te meer. En beide zijn doordrongen van het besef dat hun succes bestaat bij de gratie van de zaak. Bij de opinist is het, zoals zijn naamgever ooit uitlegde, omgekeerd: de zaak bestaat bij gratie van de opinist, wiens succes alleen in bereik wordt gemeten. En zoals alle obsceniteiten staat of valt ook opinisme bij zelfdisciplinair onvermogen.

Dit gebrek aan discipline blijkt wel het duidelijkst waar, na nauwelijks een week, de opiniële aandacht al lang is verlegd van de aanslagen zelf naar ... de opinie over de aanslagen. Natuurlijk valt in schuimbekkend ik-ík!-IK!-proza de reflex van de beroepshetser te herkennen, maar het geeft toch te denken dat diens opinie een opinie over opinies betrof. Voor dergelijke opiniële zelfbestuiving schaamt ook een burgemeester zich niet, waarbij opvalt dat dit prominente lid van een zich als links-liberaal profilerende partij zich argumentatief met ridiculisering tevreden stelt. Evenmin van zelfdiscipline – laat staan van smaak – getuigt de verheerlijking van de communicatieve gaves die ’s lands bekendste populist deze dagen ten toon spreidt. En ook waar diezelfde populist terecht gewezen wordt voor het politieke calcuul achter zijn pathologisering, of wordt opgeroepen politieke verantwoordelijkheid te nemen voor overduidelijke correspondenties tussen zijn agressieve rethoriek en Breiviks terreur, viert ongebreideld opinisme hoogtij: object van reflectie zijn immers ook hier niet de aanslagen, maar een nogal voorspelbare weigering tot politieke duiding ervan – een lacune waarin nadrukkelijk niet voorzien wordt, maar die wel haastig wordt beopinieerd.

Ben ik een cultuurpessimist? Natuurlijk, en sterker nog: ageren tegen opinisme is natuurlijk meedoen aan de heisa, om nogmaals Kregting te citeren. Maar met dat alles ben ik dan toch ook (gewoon?) een betrokken burger die de gedachte niet van zich kan afzetten dat dit opinisme systeem heeft: de obscene enscenering van meningen verdringt het traumatische besef dat Breiviks op uitsluiting en stigmatisering gefundeerde ideologie, hoewel nog zelden zo consequent in daden omgezet, gemeengoed is geworden. Hoogste tijd dus de geest te wetten aan logische excentriciteiten en te zoeken naar een esthetiek die ons er wel mee confronteert wat deze aanslagen in ons wakker roepen.

2011-06-22T14:56:00.009+02:00

Hallo Halbe

2011-06-06T13:10:00.006+02:00

Dat doe ik normaal nooit hoor, open brieven schrijven. Maar voor dit fraaie initiatief natuurlijk graag. En als het dan ook nog over Lodewijk van Deyssel mag gaan ...

Twee recensies en een tweet

2011-04-21T11:04:00.006+02:00

Op deReactor.org staan twee nieuwe recensies: de eerste over In gesprek met Mark Rutte van Derick-H. Maarleveld, de tweede over het veelbesproken Het zusje van de bruid van Joris van Casteren. Naar aanleiding van het laatste stuk ontstond inmiddels een interessante discussie over geluk - en dat terwijl buiten de lente losbarst. Verder wijs ik graag op deze tweet van good old Jan Mulder. Nog even en we kunnen van een Van Deyssel-revival gaan spreken.

Oh oh Ajax

2011-04-05T10:12:00.009+02:00

Kijk, het is dus niet zo, dat ik hiero niks anders te doen heb. Maar ja, als het dus zo is, dat de TAZ zich ermee gaat bemoeien, dan ga je toch denken bij je eigen: laten wij nou ook maar zeggen wat we ervan denken, want hun hebben er dus toch alleen maar de ballen verstand van. Dus dan kijken we gisteren naar Studio Voetbal. Tijdens het koken doe ik dat dus, zodat je er met je verstand bij kan blijven. En ook al knippen ze dus op het internet voor het buitenland de stukkies met voetbal eruit, je kan toch een hoop zien. Ja, en dan weet je, dat het dus zo zit – kijk: iedereen weet dus dat Cruyff Ajax niet naar de Europacup I, oftewel dus die Sjampions Lieg, kan loodsen. Dat is dus gewoon onmogelijk. Maar hun weten ook, dat dus iedereen wil geloven dat Cruyff dat kan, als 'ie het dus zou doen. En dat daarom dus niemand wil dat 'ie het gaat doen, want dan zal je dus zien, dat 'ie het niet kan. Daarom ook dat 'ie dus nooit bondscoach is geworden. En Cruyff weet dat dus zelf ook. Want kijk, als je het ziet, is het niet moeilijk.

Gutti en het verboden verleden

2011-03-14T11:05:00.004+01:00

Het is, zeker als promovendus, bepaald niet gemakkelijk je in de Duitse hoofdstad staande te houden in het mediageweld rond de inmiddels afgetreden en sinds twee weken titelloze Karl Theodor zu Guttenberg. De bankmedewerker van de Berliner Sparkasse die ik woensdagochtend opzocht om over pensioensvoorzieningen te praten, wilde eerst eens weten hoe dat nou toch kan, dat zo'n bij elkaar gegapte dissertatie er op de universiteit doorkomt. Op de universiteit sneerde een collega bij de lunch dat 'Gutti' – zoals hij door de lezers van vooral Bild Zeitung liefkozend wordt genoemd – zo slim had moeten zijn om zijn ghostwriter fatsoenlijk te betalen, zodat die niet in de verleiding was gekomen te gaan copy/pasten. En 's avonds in de sporthal hoorde ik iemand na een welgemikte hoek in de boksbal uitroepen: 'Wie kann man nur so blöd sein?'

Die laatste vraag is naar mijn idee eigenlijk niet zo interessant. Net zoals het niet zo interessant is of Angela Merkel door deze affaire politiek beschadigd is en wanneer Guttenberg zijn comeback gaat maken. Of althans: het lijken me vragen van secundair belang. De werkelijk brandende vraag is hoe het kan dat er van Guttenberg zo'n aantrekkingskracht uitgaat dat deze affaire zulke emoties losmaakt.

Allereerst: Guttenberg heeft showmanschip, een talent waarover niet al te veel Duitse politici beschikken – Merkel zeker niet. Hij weet op het juiste moment de juiste soundbites in te zetten, komt op televisie vlot over (ook bij Wetten Dass ...?) en beschikt over erg goede contacten met enkele sleutelfiguren in het Duitse medialandschap. Guttenberg spreekt tot de verbeelding: zijn familie behoort tot de Oberfränkische adel, die anno 2011 nog steeds vooraan in de kerk zit. Zijn sportieve voorkomen en nobele gelaatstrekken passen daar perfect bij. In het legeruniform dat hij ter gelegheid van een werkbezoek aantrok, wist hij een imposante synthese tussen Pruissische Feldherr en action hero te realiseren – geen toeval dus, dat het werkbezoek met veel elan en belastinggeld tot media-event gemaakt werd. Zijn vrouw, die zich in talkshows en boulevard-kranten profileeert als trouwe echtgenote, toegewijde moeder en filantrope, maakt het helemaal af.

Maakt wat af? Ik denk dat Guttenbergs magnetische uitstraling – hij stoot even hard af als hij aantrekt – te verklaren is doordat hij op een verbluffend perfecte manier een specifiek beeld van de Duitse geschiedenis weet te belichamen. Een Sehnsuchtsbild uiteraard, een even nostalgische als conservatieve interpretatie van de geschiedenis, die evenwel huiveringwekkend populair is. En niet alleen in Duitsland. Het is het beeld van een klaarblijkelijk verloren gegane tijd waarin de maatschappij georganiseerd werd in overzichtelijke en alomvattende hierarchieën, waarin de werkelijkheidshorizon ophield bij de geografische grens van de natie, die werd bevolkt door een etnisch en religieus homogeen volk. De politieke leider was niet alleen iemand die daadwerkelijk de macht in het land in handen had, zijn verschijning symboliseerde ook de natie als geheel, waardoor hij tegelijk 's lands heerser en nationale zingever was.

Dat Guttenberg nu als dilletante oplichter tegen de lamp gelopen is, zal aan de kracht van deze voorstelling van de geschiedenis weinig afbreuk doen en, naar ik vrees, ook niet aan het beeld van Guttenberg als de held die de natie naar die tijd terug zal leiden. Integendeel: voor zijn aanhangers wordt deze terugkeer onmogelijk gemaakt door een samenzwering van werklozen, migranten en linkse intellectuelen, die er met hun gluiperige trucjes en hyprocriete gemoraliseer – Fußnoten! – in zijn geslaagd hun held ten val te brengen. Daarom is het ook zo'n sissiphuswerk om er steeds weer op te wijzen dat, mocht er in de geschiedenis überhaupt ooit een situatie geweest zijn waarin de gedroomde toestand realiteit was, onze tijd bij uitstek gekenmerkt wordt door ondoorzichtige hierarchieën, heterogeniteit en grenzeloosheid: het gebruik van die begrippen alleen al versterkt het verlangen naar het verboden verleden. Een effectiever ontmaskering zou daarom moeten beginnen met het aanwijzen van de werkelijke machthebbers van onze tijd. Want als het hele gebeuren rond Guttenberg iets duidelijk maakt, dan is het dat onze politici hooguit een simulacrum van leiderschap te bieden hebben.

Twee nieuwe stukken en een fotograaf

2011-01-27T12:23:00.005+01:00

Op deReactor staat sinds vanochtend mijn recensie van Naima El Bezaz Vinexvrouwen, voor iedereen te lezen. Ik heb geprobeerd El Bezaz' cabareteske manier van schrijven, waar in eerdere recensies al op werd gewezen, op een kritische manier door te denken. Minstens even actueel is de paper die ik voor het Derde Cross Over congres schreef over de receptie van Lodewijk van Deyssel, te vinden via de site van de Universiteit Leiden (pdf) waar het congres dit jaar gehouden werd.

Verder zou ik, in navolging van Saskia Pieterse, de aandacht willen vestigen op de open brief die de fotograaf Jonas Staal heeft geschreven naar aanleiding van zijn boycot van de tentoonstelling ANGRY. Staals weigering mee te gaan in de commerciële uitholling van het kritisch vermogen van kunst is dapper en inspirerend. Zijn werk is dus niet op de genoemde tentoonstelling te vinden, maar wel op zijn eigen website.

Notities na vier dagen vaderland

2011-01-18T14:55:00.003+01:00

Schiphol, met een knorrende maag. Een broodje osseworst en een smoothy, want de sinaasappels zijn nog niet geleverd. Tien euro en zeventig cent, meneer. Twee dagen later vertelt een vriend dat voor zijn ouders eten bij de Van der Valk nog steeds een traktatie is. Was vliegen, ook voor mij nog, niet ooit een avontuur?

In de etalage van een Utrechtse boekhandel: Freuds volledige werk, verzameld in cassette, is afgeprijsd van duizend euro naar tachtig.

De universiteit is een baken van toleratie. De professor die tijdens de promotie indut, roept alleen minzaam geglimlach op.

Rotterdam, de Maasboulevard. Tropicana is dicht. Ik weet nog dat ik mijn godsdienstlerares op de basisschool vroeg of er in de hemel ook een zwembad was.

Het oude huis. De muren zijn gezandstraald, de klimop is weg en de auto's zijn duurder. Maar de buurjongen staat naast het schuurtje te roken, net als vijftien jaar geleden. De mevrouw van op de hoek, met die hond, groet me alsof ik – nee, ze groet me zoals ze iedereen groet. De vinexwijk verlaat je niet, je komt er ook niet terug. Je bent er verdwenen en je lege plaats is opgevuld.

Thuis? Ja, maar alleen in de verhalen die ik samen met een vriend vertel: hier hebben we, hier waren we en toen. Op de dijk een kort moment van genoegdoening: de Lek stroomt nog steeds hoog boven de polder uit, machtig en woest naar alle kanten.

Nu weet ik het zeker. In de Rivierenbuurt – Amsterdam – verschuiven 's nachts de straten. Dat was ook al zo voor Google Maps.

Amsterdam, station Zuid-WTC. De zeven beveiligingsmensen staan verveeld te roken. Waarom staan ze daar? Om me te beschermen tegen de blind geworden haat van iemand die zoveel zelfrespect heeft dat hij weigert hun uitgetrapte peuken van het perron te vegen?

In de trein terug. De peuter in de stoel voor me kijkt op de I-Phone van zijn vader naar filmpjes van zichzelf. Hij is verrukt.

Opvliegende duiven

2010-11-25T11:46:00.003+01:00

Op deReactor.org is een stuk van mij verschenen over Tauben fliegen auf van Melinda Nadj Abonji, dat dit jaar met de Deutsche Buchpreis werd bekroond. En dat zeer, zeer terecht: ik althans ben hartstochtelijk verliefd geworden op dit boek. Een Nederlandse vertaling, zo heb ik begrepen, zal gaan verschijnen bij Van Gennep, al zal het nog even duren voordat die er is.

Brief uit Valencia

2010-09-07T15:19:00.021+02:00

Ik was op doorreis, moest driekwart van een middag wachten op de bus en niets doodt de tijd sneller dan verdwalen. Toegegeven, ik wist wel waar ik ongeveer verdwaalde, namelijk in het oude centrum, in de buurt van de kathedraal. Een centrum dat nog niet gemonumentaliseerd, schoongepoetst is in naam van een al dan niet door de UNESCO gezegend behoud voor de eeuwigheid. Nee, dit centrum is nog lekker morsig: er is vuil, verval, lawaai en devotie: op het hoogtepunt van mijn verdwaling hoorde ik religieus gezang uit een open raam komen. Een opvallend nieuw schild boven de deur leerde me dat ik voor het onderkomen van de Religioses Esclaves de Maria Immaculada stond. Het was duidelijk dat ik de kathedraal moest gaan opzoeken.

De kathedraal van Valencia werd ingewijd in 1238. Daarvoor stond er op dezelfde plek een moskee – Thilo Sarrazin, please note – en sinds midden jaren negentig van de vorige eeuw moet je vier euro betalen om binnen te mogen. Daar krijg je dan wel een audioguide voor. Die audioguide leerde me dat de kathedraal in vroeg-romaanse stijl is gebouwd. Later, in de 18^e eeuw, zijn er aan het gebouw neoklassieke elementen toegevoegd. Ik ergerde me aan die ingrepen, totdat de rustig doorpratende gids me vertelde dat in de jaren zestig een deel van de neoklassieke elementen is weggehaald, om de romaanse oorsprong beter uit te laten komen – kennelijk was de drang naar authenticiteit onder Franco ook al stevig.

Wat is het verschil tussen romaans en neoklassiek? Of, omvattender, tussen de middeleeuwen en de moderne tijd? Voordat ik naar Spanje ging, las ik in het nawoord van L'oeuvre au noir van Marguerite Yourcenar over het 'echec van het katholicisme'. Volgens Yourcenar is het katholicisme sinds de zestiende eeuw gevangen in wat ze noemt het ijzeren keurslijf van de Contra-Reformatie. Dat keurslijf schoot me te binnen toen ik in één van de neoklassieke altaren voor een schilderij van Goya stond. Het schilderij verbeeldt een stervende die weigert zijn zonden te bekennen. Links van hem wachten de beesten uit de hel, waar hij voor zijn onopgebiechte zonden zal moeten gaan boeten; rechts, met crucifix, de priester die hem nog een laatste kans geeft.

De boodschap is duidelijk: je hebt te kiezen – en dat is nogal een keurslijf. Een indrukwekkend keurslijf, zeker, een rijk keurslijf ook, maar in de dwang tot kiezen die het aan de toeschouwer oplegt ondubbelzinnig en absoluut. Toen ik voor het schilderij stond besefte ik dat ik de priester bijna angstaanjagender vond dan de beesten uit de hel. De middelste heeft voor mij zelfs een muppet-achtige gemoedelijkheid. Maar van de manische blik in de ogen van de priester en diens bloedloze huid – die nauwelijks onderdoet voor de huid van de stervende – kreeg ik het koud. En het bloed dat uit de crucifix op de stervende wordt geëjaculeerd (ongetwijfeld bedoeld als symbool voor Christus' offer voor de zonden van de mensen), vond ik obsceen.

Naast de terreur – in de oorspronkelijke betekenis van angst zaaien – ontdekte ik in de kathedraal een tweede strategie van de Contra-Reformatie. Het belangrijkste bijgebouw van de kathedraal is de kapel van de Heilige Graal. De audioguide vertelde zonder enige aarzeling dat de in het neoklassieke altaar tentoongestelde gouden beker daadwerkelijk de Heilige Graal is. Om de graal heen is in de zestiende eeuw een opnieuw indrukwekkend, rijk altaar gebouwd: niet zo dwingend als het schilderij van Goya, maar het medieert al wel de drang tot overbluffing van de toeschouwer die in latere katholieke kunst alles overschreeuwt. Het hele idee de kerkgangers te willen confronteren met de beker waaruit Jezus tijdens het laatste avondmaal heeft gedronken, lijkt me ook een poging tot intimidatie. De wanhoop achter de Contra-Reformatie, die de drang voedt om elke vorm van twijfel met het keurslijf af te knellen, komt voor mij dan weer tot uitdrukking in de omgang met de tot Graal verheven beker, die vanaf de zestiende met steeds meer bladgoud en juwelen werd versierd.

Wat er bij die verkeurslijving verloren gegaan is, althans voor de katholieke kerk als instituut, werd voor mij zichtbaar toen ik het interieur van de kapel opnam. Eenvoudige bogen, een stenen en niet hoog boven het gehoor hangende preekstoel (niet op de foto te zien) en vooral: ruimte. De audioguide vertelde me dat de kapel vóór 1506 in gebruik was als een collegezaal: jonge priesters werden er in de theologie onderwezen. Het is ongetwijfeld romantische verbeelding, maar ik meende daadwerkelijk in de ruimte nog iets te voelen van de schoonheid die onderwijs kan hebben: hier werd geleerd, geleerd niet in de zin van een indoctrinaire of functionalistische overdracht van kennis, maar als een vorm van onderhoud van kennis, een onderhoud dat bewust wil maken van de tradities waaruit de te leren kennis is voortgekomen, en dat die kennis vruchtbaar wil maken voor de toekomst. Achter het keurslijf ademde intieme rust. Ik kon weer verder.

Meerwoord

2010-07-27T12:25:00.003+02:00

DeReactor heeft mijn kritiek op De naaimachine van Heleen van Royen geplaatst. Het ligt misschien niet direkt voor de hand om over dit soort bagger te schrijven, maar ik denk toch dat het van belang is om dat wel te doen – juist ook op het internet. Wie zijn neus ervoor ophaalt, draagt bij aan de dominantie van de literaire mainstream, die de kritiek doelbewust in een reservaatje wil dringen. Dat reservaatje heeft twee eigenschappen die de mainstream goed uitkomen. Ten eerste kan het naar believen worden genegeerd, dat wel zeggen: er hoeft niet inhoudelijk op mogelijke kritiek te worden ingegaan. Het tweede voordeel is dat een dergelijk reservaatje gemakkelijk als kop van jut kan worden misbruikt als er weer eens op een zogenaamde 'elite' moet worden gescholden, die alleen maar in zichzelf geïnteresseerd zou zijn. Wie weerstand wil bieden, moet zijn reservaat uit komen.

Een tweede reden om over Van Royen te schrijven is dat hoewel haar werk bagger is, het wel om significante bagger gaat. Dat althans hoop ik met mijn beroep op Giorgio Agambens notie van de planetaire kleinburger te hebben aangetoond. Verder heb ik geprobeerd dit stuk te schrijven in het verlengde van de discussie die ik met Joost de Bloois op nYweb voerde, naar aanleiding van zijn artikel over het Franse schrijverscollectief Tiqqun. Die discussie is inmiddels afgerond in die zin dat onze tegengestelde posities helder zijn verwoord. Maar over de problematiek waar Tiqqun op wijst – een problematiek waarvan Heleen van Royen naar mijn idee onderdeel is – valt nog veel te zeggen.

Spelen!

2010-06-11T16:57:00.004+02:00

Stel: het is waar wat Giorgio Agamben zegt, namelijk dat het balspel te herleiden valt tot de strijd van de goden om de zon. Dan zijn de mannen die vanaf vanmiddag strijden om het wereldkampioenschap voetbal geen godenzonen, maar spelende kinderen. En wij, de kijkers, zijn geen aanbidders, maar toeschouwers die door spelende kinderen uit hun dagelijkse routine worden gerukt. Natuurlijk: voetbal is strijd. Maar een strijd waarbij het niet gaat om echte macht, maar om een macht die buiten het spel geen betekenis heeft. Voetbal brengt geweld met zich mee, maar alle hooligans van Ajax samen kunnen niet tippen aan de geweldadigheid van de mythologische Ajax. En ja: voetbal is een ernstige zaak, maar is er een groter ernst denkbaar dan die van een spelend kind?

Voetbal is profaan – het is open voor betekenistoekenning, zonder dat één betekenis de definitieve kan worden. Het biedt, ondanks de regels, mogelijkheden tot vrijheid: onze grootste verukkingen zijn die over het schijnbaar onmogelijke dat in stadion telkens weer gerealiseerd blijkt te kunnen worden. Bobby Robson zei ooit: 'Romario! You don't believe it!' Dat was een veel slimmere uitspraak dan het befaamde 'Voetbal is oorlog!'. Want in tegenstelling tot wat de komende weken steeds weer zullen gaan lezen, is voetbal nou juist geen religie. Het is juist niet iets dat structuur geeft aan ons leven, niet iets waaraan we betekenis ontlenen, niet iets waar we energie aan ontlenen. Integendeel: voetbal haalt de structuur van ons leven overhoop, het schreeuwt om projectie, het slurpt enegie – juist omdat het in principe een betekenisloze bezigheid is.De enige religie die in onze tijd nog intact is, is het kapitalisme. Alleen het kapitalisme kent nog een hel waarvoor we sidderen, alleen het kapitalisme belooft nog een hemel waarnaar we smachten. De twee geboden die deze religie kent zullen bekend zijn: gij zult produceren; gij zult consumeren. Wat het kapitalisme tot een extreme religie maakt – volgens Agamben tot de extreemste religie ooit – is het feit dat het geen enkel onderdeel van het menselijk bestaan van deze geboden vrijstelt. Iedereen weet hoe soepel gelovigen met een gebod als 'Gij zult niet doden' kunnen omgaan – niet ondanks, maar dankzij hun geloof. Complete bijbelboeken zijn als nuancering op deze regel te lezen. Het kapitalisme kent geen nuance, geen gedogen, geen uitzodering: het doordringt alles. Kapitalisme perverteert seksualiteit tot een handel in lichaamsdelen – en al lang niet meer alleen in de pornografie. Kapitalisme perverteert communicatie tot een aandelenbeurs in frasen – politieke berichtgeving beperkt zich steeds nadrukkelijker tot vaststellen welke opvatting concours heeft. En kapitalisme maakt dat mensen zichzelf steeds meer als een product gaan zien, dat succesvol in de markt geplaatst moet worden – ter consumptie, uiteraard.

Het is daarom nauwelijks verbazingwekkend dat het globale kapitaal alles in het werk stelt om voetbal in zijn greep te krijgen. Wie het verkeerde merk jurk aanheeft, loopt kans op een stadionverbod. De talentvolle zestienjarige van Go Ahead wordt als bankzitter bij PSV geneutraliseerd, dat op zijn beurt weer wordt leeggekocht door Real Madrid. Cynici stellen daarom dat in het voetbal, zeker in het professionele voetbal, alleen nog maar en uiteindelijk altijd het geld de doorslaggevende factor is. Dat zal ongetwijfeld ten dele waar zijn, maar niet helemaal. Er is hoop.

Laten we eens twee spelers naast elkaar zetten die op het komende WK profane legendes kunnen worden: Christiano Ronaldo en Lionel Messi. Eerstgenoemde is geen mens meer, maar een product: zijn uiterlijke verschijning is de perfecte manifestatie van de esthetiek van Photoshop en de McFit. Zijn voetbalkunnen resulteert niet uit talent, maar uit de reproductie van talent – ik bedoel: als ik hem zie spelen, heb ik het gevoel dat ik naar een gedateerd YouTube-filmpje van Maradonna of Zico zit te kijken. Zijn karakter is een dispositie van mediatraining en reclamespots. Het is geen toeval dat hem een one-night-stand (consumptie!) met Paris Hilton wordt toegedicht – Paris Hilton, een soort ding, dat alleen maar bestaat omdat zijn verschijning wordt geconsumeerd.

Nee, dan Messi! Messi is lelijk, onaangepast, onhandig, klein, naïef, breekbaar. Als ik hem tussen drie verdedigers door zie dribbelen, krijg ik altijd de neiging om te roepen: 'Jongen! Doe voorzichtig!' En dan ben ik steeds weer verbluft door wat hij laat zien: het onmogelijke, alsof het niets is. Als Ronaldo scoort, kijkt hij eerst waar de camera's staan. Messi kijkt naar zijn ploeggenoten en je ziet hem gniffelen: 'Eh, ik hem 'm d'r gewoon ingeschoten, hi, hi.' Omdat hij zich alleen voor het voetbal interesseert, wordt hij souverein, zoals mijn neefje souverein was toen hij vroeg of de Sinterklaasliedjes af mochten – zo kon hij niet goed spelen.

Messi gaat dus de komende weken geen god worden, geen icoon en ook geen heilige. Hij wordt een profane god, een aards icoon, een wereldse heilige. Is het toeval, dat hij meer en meer op die JC van de mensen gaat lijken?

The show must go on

2010-05-21T14:58:00.005+02:00

Mijn kritische reactie op de tekst 'Hoe te doen?' van het Franse schrijverscollectief Tiqqun en - vooral - de inleiding van Joost de Bloois (nY #5) lokte bij de laatstgenoemde een stevig weerwoord uit. Vanochtend werd mijn reactie op dat weerwoord op nY-web gepubliceerd, opnieuw in de rubriek Showtime. Overigens staan 'Hoe te doen?' en Bloois' inleiding inmiddels ook online - allemaal nòg spannender dan het lijsttrekkersdebat.

Showtime

2010-05-03T21:19:00.004+02:00

In het laatste nummer van het literaire tijdschrift nY stond de programmatische tekst 'Hoe te doen?' van het Franse schrijverscollectief Tiqqun, van een inleiding voorzien door Joost de Bloois. Ik schreef een kritische reactie, te vinden in de rubriek Showtime van nY-web.

Over vergelijkingen tussen Nederland en Duitsland, en nog iets

2010-04-19T16:46:00.003+02:00

Vorige maand gaf ik een reeks colleges aan de bacheloropleiding Nederlands van de Universiteit van Amsterdam. Uitermate verfrissend om weer eens voor langere tijd in Nederland te zijn, en dan ook nog in een maand vol politieke en culturele turbulenties. In de gesprekken die uit die turbulenties voortvloeiden werd ik nogal eens aangesproken op mijn status als expat in Duitsland. Duitsland is kennelijk voor sommige Nederlanders - vooral voor het momenteel nogal concours hebbende type van cultuurpessimist - tot een retorisch middel geworden waarmee de algehele politieke culturele en politieke debiliteit van Nederland beargumenteerd kan worden. Ik liet me regelmatig vertellen dat Duiters elkaar in talkshows laten uitpraten, dat ze racisme nog gewoon racisme noemen, dat ze hun eigen taal nog onderhouden, dat ze kennis van zaken en intelligentie nog als kwaliteiten erkennen, enzovoort, enzovoort.

In dergelijke gesprekken voelde ik meer en meer de neiging om het voor 'Nederland' op te gaan nemen en dat niet alleen omdat ik cultuurpessime één van de banaalste vormen van conformisme vind. Goed, er zijn redenen genoeg om je zorgen te maken over de democratie in Nederland, maar die zijn er evengoed in Duitsland – zij het dat het in Duitsland om andere redenen gaat. Trouwens: bezorgdheid is vermoedelijk een intrinsieke voorwaarde voor het voortbestaan van een zo precaire vorm van machtsverdeling als democratie. En goed: Duitsland heeft momenteel geen Wilders of Verdonk, maar ze hebben in het afgelopen decennium ook geen politieke traumata als de moorden op Fortuyn en Van Gogh hoeven te verwerken. De toon in het debat over integratie is zeker anders, het verschil in beleid is verwaarloosbaar. En nogmaals goed: men laten elkaar uitpraten. Maar dat gebeurt maar al te vaak omdat men meent dat naar elkaar luisteren de moeite niet loont.

De vergelijking werd nog wel eens doorgetrokken naar het onderwijs – voor cultuurpessimisten immers een verplicht nummer. Nu meen ik daar werkelijk met kennis van zaken over te kunnen meepraten en verstout me dan graag te zeggen dat mijn Duitse studenten gemiddeld niet belezener, niet fatsoenlijker en ook niet gemotiveerder zijn dan de studenten die ik aan de UvA college gaf. De problemen waartegen ik bij studenten aanliep - daarbij gaat het niet eens zozeer om kennis alswel om vaardigheden - overlappen elkaar voor een flink deel, had ik de indruk, en hebben volgens mij ook meer te maken met tijdsdruk in het middelbaar onderwijs dan met een algeheel verval. Goed: mijn Nederlandse studenten vroegen me in de pauze van het eerste college op de man af hoe ik nou toch in Berlijn terecht gekomen was, zoiets zou me in Berlijn niet zo snel overkomen. Maar dat is een verschil in cultuur, en niet in fatsoensnormen.

In één gesprek werd de vergelijking ook toegepast op de neerlandistiek. De Duitse filologie, de Germanistik, rolde uit die vergelijking als het Über-Ich van het sombere beeld van de neerlandistiek dat sinds het beruchte TNTL-nummer uit 2004 in omloop is: in structurele dialoog met andere disciplines, theoretisch volledig up-to-date en onbelast door een vruchteloze legitimiteitscrisis. Èn: gründlich.

De vergelijking gaat natuurlijk mank: de germanistiek is in Duitsland (en Oostenrijk en Zwitserland) een massastudie, vergelijkbaar met psychologie en rechten in Nederland. Dat betekent dat de pool waaruit talent gevist wordt veel en veel groter is. De ogenschijnlijk gretigere receptie van theorie heeft te maken met de hogere concurrentiedruk die uit dat meer aan talent voortkomt, een druk die overigens soms het nodige opportunisme met zich meebrengt – juist als het gaat om het inzetten van fashionable theories. En de structurele dialoog wordt de germanistiek bovendien van oudsher in de schoot geworpen: anders dan de Nederlandse literatuurgeschiedenis wordt de Duitse literatuurgeschiedenis als vanzelfsprekend onderdeel van de internationale literatuurgeschiedenis waargenomen en überhaupt heeft de Duitse cultuur een veel groter internationaal bereik.

Dat neemt niet weg dat de neerlandistiek van de germanistiek kan leren – althans op concreet niveau. Toen ik vandaag via het netwerk van de H-Germanistik attent werd gemaakt op de nieuwe recensies van de IASL-online besloop mij de gedachte: waarom hebben wìj dit niet? De IASL-online is de digitale voorzetting van het Internationale Archiv für Sozialgeschichte der deutschen Literatur. Van de papieren voorloper heeft de website de gedegenheid overgenomen: alle bijdragen op de site komen tot stand via een redacteur èn een vakreferent, waarvan naam en functie op de site vermeld is (en die dus niet vanuit de anonieme duisterheid van het peer-to-peer reviewen opereert). Gerecenseerd worden eigenlijk alle wetenschappelijke publicaties die in de ruimste zin betrekking hebben op cultuur: het van oorsprong germanistieke medium heeft zich dus opengesteld voor culturele en sociale wetenschappen, zodat de nieuwste biografie over George besproken wordt naast een beschouwing over een studie naar de representatie van Marseille in de Franse filmgeschiedenis. Met andere woorden: hier is sprake van een produktives Miteinander zonder dat de interdisciplinaire vorm tot dilletantisme leidt. Wetenschappelijke publicaties worden vanuit verschillende perspectieven gerecenseerd. Èn: het staat er voor iedereen te lezen, zelfs voor journalisten.

Uiteraard zal ook hier het grotere aanbod aan vakbekwame recensenten en de hogere concurrentiedruk meer kwaliteit garanderen. Maar toch: de internationale neerlandistiek zou, in samenwerking met de gehele geesteswetenschap in Nederland en Vlaanderen, toch in staat moeten zijn om een Nederlandstalige variant van een dergelijke site van de grond te tillen. Anders is er misschien echt een reden om jaloers naar Duitsland te gaan kijken.

Waar moet het naartoe?

2010-03-18T21:22:00.003+01:00

Bhabha

2010-02-03T22:07:00.003+01:00

Over Van Deyssel en de literatuurgeschiedenis binnenkort meer, voor nu alleen een verwijzing naar de nieuwe website van nY, waar een artikel is geplaatst dat ik schreef naar aanleiding van een lezing van Homi K. Bhabha hier vorige week aan de Freie Universität Berlin. De actualiteit verdient immers ook untimely meditations.

Onderzoeksaantekeningen II

2010-01-26T22:00:00.025+01:00

In mijn overzicht van de receptie van het sensitivisme ben ik inmiddels aanbeland bij de studie Lodewijk van Deyssel van F. Jansonius. Dit boek is, vind ik, aan eerherstel toe. Of althans aan enige erkenning. Zelfs in het toch doorgaans uiterst objectieve Kritisch Lexicon Literatuur wordt het, in het overzicht van de secundaire literatuur over Van Deyssel, van de waarschuwing 'nogal idealiserende monografie' voorzien. Met die idealisering valt het nogal mee, is mijn indruk, en de paar lezers die zich door een dergelijke waarschuwing laten ontmoedigen missen een toch wel originele visie op Van Deyssel. Goed, Van Deyssel is ook bij Jansonius in de eerste plaats een schoonheidsaanbidder, zoals in bijna alle welwillende studies over hem – tot aan ongeveer de jaren zeventig. En Jansonius ontdoet zich net als de meeste biografen van Van Deyssel vergoeilijkend en verhullend van het conflict met zijn vader Alberdingk Thijm.

Maar wat zijn studie boeiend maakt is dat Jansonius als één van de eerste literatuurwetenschappers Van Deyssel heeft proberen te begrijpen vanuit de schilderkunst. Het dertiende hoofdstuk van Een liefde, het binnnen het provinciale perspectief van de Nederlandstalige literatuur toch wel epochemachende moment waarop Van Deyssel het naturalistische observeren inruilt ten gunste van een sensitivistische weergave van de dynamiek tussen waarnemend subject en waargenomen object, wordt in de visie van Jansonius een voorlopen op het lumistische schilderen dat Van Gogh na 1888 in Frankrijk ging doen. Als 'merkwaardig Van Gogh-achtig' beschrijft hij het volgende zinnetje, uit Een liefde: 'Hoog naast haar donker-glansde het dennenboschje; merelklanken zilverkrulden in de zware hittelagen, die zwalkten in groen-geel smeulende zwenkingen door de ruimten.' Die stijl vertoont inderdaad affiniteit met:

Zowel Van Gogh als Van Deyssel lijken inderdaad beide bezig niet met het weergeven van de werkelijkheid, maar met het zichtbaar maken van de dynamiek in de werkelijkheid: net als bij Van Deyssel is de lucht bij Van Gogh zwaar en zwenkt in verschillende kleurconstellaties door de ruimte. De cypressen – het pendant van Van Deyssels dennenboschje – 'donker-glanst' inderdaad 'hoog'. En het gehele beeld lijkt door Van Gogh subjectief waargenomen: het gaat er niet om de werkelijkheid weer te geven zoals die is, maar hoe die werkt in de beleving van de waarnemer.

Ronduit verbluffend vond ik Jansonius waar hij Van Deyssels Menschen en bergen, dat hij 'impressionistisch' noemt, in verband brengt met Auguste Rodin – de Auguste Rodin van Rainer Maria Rilke althans, die in de oppervlakte van de dingen hun waarheid ging zoeken en dat beargumenteerde met: '[...] lassen Sie uns einen Augenblick überlegen, ob nicht alles Oberfläche ist, was wir vor uns haben und wahrnehmen und auslegen und deuten? Und was wir Geist und Seele und Liebe nennen: ist das nicht alles nur eine leise Veränderung auf der kleinen Oberfläche eines nahen Gesichts?' En inderdaad: Menschen en bergen valt te lezen als een poging precies die betekenisvolle oppervlakte op een minitieuze manier in taal weer te geven.

Jansonius zag zich gedwongen zijn studie als een verdediging van Van Deyssel te concipiëren, een verdediging vooral tegen Ter Braaks invloedrijke kritiek op Van Deyssel. Van Deyssel wordt bij Ter Braak een puberale poseur, een nietszeggende estheet. De invloed van dat oordeel is nog altijd actueel, want zelfs in de modernste literatuurgeschiedenissen wordt de stijl die Van Deyssel in een tekst als Menschen en bergen hanteert als 'mooischrijverij' afgedaan. En dat is nog altijd jammer, want het oordeel 'mooischrijverij' zonder meer verspert het zicht op belangwekkende verbanden tussen datgene wat er in Menschen en bergen gebeurt en de ontwikkeling van de moderne schilderkunst èn - getuige de geenszins onzinnige verwijzing naar Rilke - de ontwikkeling van de moderne literatuur.

Overigens vindt Jansonius ook wel dat Van Deyssel het in Menschen en bergen een beetje bont maakt. Maar zijn kritiek formuleert hij op een manier die wel weer een inzicht aandraagt. Over constructies als 'het wiebelstrijkende glansvlak' en 'de helder somberende glansdiepte' zegt hij namelijk: 'Alle respect voor het plastisch talent, waarvan deze en dergelijke omschrijvingen getuigen, maar met taalklanken, die geen woorden meer zijn, omdat ze geheel of grotendeels losgemaakt zijn van hun betekenissen, kan niet als met verf worden geschilderd.' Op die manier wordt Van Deyssel weliswaar alsnog afgewezen, maar komt hij evengoed in een bijna direct verband met de late Van Gogh èn Martinus Nijhoff te staan.

Over Otten

2010-01-25T15:19:00.005+01:00

In Berlijn is het vandaag min vijftien. Buiten. Maar binnen achter de laptop is het warm en wijs ik er graag even op dat zojuist mijn recensie van Willem-Jan Ottens Onze lieve vrouwe van de schemering gepubliceerd is op deReactor.

Onvolwassenheid

2009-12-28T15:18:00.010+01:00

Het bovenstaande fragment is afkomstig uit de Amerikaanse serie South Park. South Park gaat – voor wie het nog niet wist – over een groepje kids uit een immer besneeuwd plaatsje, ergens in de Mid-West. De centrale figuur binnen het groepje is Eric Cartman, in het fragment de leerling met de blauwe muts die zijn leraar uitscheldt. Het fragment laat goed zien wat Cartman er voor één is, namelijk een hondsbrutaal en agressief ventje. Als hij zijn klasgenoot Kyle voor 'fucking Jew' uitmaakt, wordt ook meteen duidelijk dat Cartmans brutaliteit alles behalve onschuldig is. Integendeel: hij is antisemitisch – wat zich onder meer uit zich in een diepgaande fascinatie voor Hitler –, seksistisch en xenofoob. Hij terroriseert zijn omgeving, met name zijn moeder, en schrikt er niet voor terug om zijn klasgenootjes te folteren. Van enige reflectie op zijn opvattingen en gedrag is bij Cartman geen sprake: hij is volledig vrij van elke vorm van verantwoordelijkheid, of beter: van elke vorm van geweten. Cartman, met andere woorden, is totaal onvolwassen.

Maar het fragment maakt nog iets duidelijk: van Cartmans totale onvolwassenheid gaat een soort anarchistische energie uit. Ik moest lachen, verschrikkelijk lachen toen ik dit fragment voor het eerst zag – en velen met mij, denk ik (als u er niet om kunt lachen dan denk ik dat het beter is dat u nu stopt met lezen). Het is een lach die uit de onderbuik komt, een overweldigend lachen dat medestanders zoekt. Ik heb het fragment inmiddels al een keer of veertig bij YouTube bekeken, en aan een tiental mensen laten zien.

Onvolwassenheid is (ook) een cultureel fenomeen. Als ik Ross Posnock mag geloven kunnen schrijvers van onvolwassenheid hun levenswerk maken. Posnock geeft Philip Roth als voorbeeld, en dat is toch zeker niet de minste. De onvolwassene die ik het best ken, en ook bewonder, is Lodewijk van Deyssel: zijn onvolwassenheid is, met name in zijn vroege kritische werk, een wapen dat wordt ingezet om denkruimte te creëren, om illegitieme autoriteit te ontmaskeren en een literaire stijl te realiseren die getypeerd kan worden als een soort dyonisische taalorgie – lees eens, als voorbeeld, de kritiek 'Willem Norèl'.

Maar dat onvolwassenheid ook grote gevaren met zich meebrengt, wordt aan het voorbeeld van Van Deyssel evengoed duidelijk. Als de ruimte eenmaal gecreërd is, als de vijanden hun macht hebben verloren en de taalorgie is uitgeraasd, wordt Van Deyssels onvolwassenheid een trucje, een rol die alleen nog maar gespeeld wordt omwille van het spelen. Lees eens, als voorbeeld, 'Over wankunst', een polemiek tegen Van Eeden (helaas niet op de DBNL maar opgenomen in de gepubliceerde briefwisseling tussen Van Eeden en Van Deyssel). De latere, gearriveerde Van Deyssel gaat akelig veel lijken op een verwend kind: impulsief, narcistisch, onverantwoordelijk – en schrijft zichzelf uiteindelijk de belangeloosheid in. Van Deyssels onvolwassenheid is alleen succesvol zolang hij ermee storm kan lopen tegen autoriteiten die meer macht hebben dan hij, en zolang hij terug kan vallen op een goedige vader (J.A. Alberdingk Thijm), die er met zijn financiële steun voor zorgde dat zoonlief zich staande kon houden in de materiële, echte, volwassen wereld. Datzelfde geldt overigens ook voor Cartman, wiens onvolwassenheid bij voortduring wordt gevoed door een alleenstaande moeder, die alles doet om haar zoontje het gevoel te geven dat de wereld om hem draait. En daarmee haar eigen narcisme voedt, overigens.

Ik bracht Van Deyssel en Cartman ter sprake toen ik deze week met een aantal landgenoten sprak over de Hollandsche toestanden. Dergelijke gesprekken worden hier in Berlijn inmiddels tamelijk voorspelbaar: Wilders komt ter sprake, GeenStijl passeert de revue en uiteindelijk verzandt het gesprek in een collectieve, lamleggende verbijstering over hoe het zover heeft kunnen komen. Het gaat dan niet zozeer over Wilders, maar over de manier waarop andere politici en intellectuelen, juist diegenen die zich nog heel soms 'links' durven noemen, met de Hollandsche toestanden omgaan. Om één voorbeeld te noemen: ik vind het verbijsterend dat een kamerlid dat mensen met vuilnis vergelijkt niet eens meer 'extreem rechts' genoemd mag worden.

Maar deze keer, me gezegend voelend weer een paar mensen gevonden te hebben met wie ik die verbijstering kon delen, wilde ik het niet bij die verbijstering laten. En daarom bracht ik Van Deyssel en Cartman ter sprake – als onvolwassenen. Wilders gedraagt zich als een onvolwassen politicus: de vrijheid die hij zegt na te streven is de vrijheid van het kind dat op de speelplaats altijd de schuld aan de anderen geeft, zijn rommel niet wil hoeven opruimen en alles zegt en doet wat het te binnen schiet. Even onvolwassen is de journalistieke strategie van GeenStijl, het weblog waar zich alle Cartmannetjes van Nederland verenigd hebben: hier wordt bij voortduring het recht opgeeist – en genomen – op seksisme, op wansmaak, op belediging en op vernederende laster. Iedereen die in deze mentaliteit meegaat, niet alleen de aanhangers van Wilders, de reaguurders op GeenStijl, maar vermoedelijk iedereen die maar niet uitgeraasd lijkt te kunnen raken tegen 'de Islam', tegen de 'elite', tegen 'Den Haag', tegen 'de grachtengordel', tegen de 'Linkse Kerk' zijn Nicht-zu-Ende-Geborenen, onaffe mensen die zonder een externe autoriteit zichzelf niet kunnen ervaren. Want: wat is Wilders zonder 'islamisering'? Wat blijft er van de gemiddelde 'reaguurder' over als ik hem zijn steeds weer opnieuw opgewarmde verontwaardiging ontneem?

Ik kan me uiteraard niet volledig van deze onvolwassenheid distantiëren. Zoals gezegd koester ik een diepe bewondering voor datgene wat Van Deyssels onvolwassenheid vermag en kan ik op een geheime, onderbuikse manier genieten van de escapades van Cartman. Nog moeilijker vind ik het in distantie te volharden als ik zie hoe er op de onvolwassenheid van Wilders cum suis gereageerd wordt. Balkenende ageert naar mijn indruk meestal als een overspannen schoolmeester, die maar tegen het vervelende kind blijft roepen dat het niet zulke onaardige dingen mag zeggen. Désanne van Brederode doet mij, als ze roept dat we GeenStijl maar het beste kunnen negeren, het meeste denken aan het ongetwijfeld goedbedoelde advies van een vroegere schooljuf, die tegen het gepeste klasgenootje zei dat het maar moest doen alsof zijn kwelgeesten niet bestonden. En eerlijk gezegd: zodra in weldenkende kring de Hollandsche toestanden ter sprake komen, begint het gesprek vaak genoeg akelig veel te lijken op de lerarenkamer waarin bij de koffie alleen nog maar gesproken kan worden over 'die leerlingen' die 'gewoon niet wìllen luisteren'.

Een ander probleem is dat bestrijding van een onvolwassen mentaliteit bij voortduring het gevaar loopt zelf onvolwassen te worden. De manier waarop de discussie over het al dan niet racistische karakter van Sinterklaas gevoerd wordt lijkt mij een tergend voorbeeld van 'linkse' onvolwassenheid. Een effectieve bestrijding zou zich daarom misschien niet moeten concentreren op de onvolwassenheid, maar op de cultivering ervan. Want het is duidelijk dat de Nicht-zu-Ende-Geborenen, diegenen die er hun beroep van hebben gemaakt althans, geen echte onvolwassenen zijn. Achter GeenStijl gaat een weldoordachte mediastrategie van enkele smarte Telegraaf-journalisten schuil, en Wilders politieke optreden is niets meer dan een trucje, dat afgekeken is van het authentiekste moederkind dat Nederland ooit heeft gekend, namelijk Pim Fortuyn.

Maar wat de onvolwassenheid definitief onderuit zal halen, zal zich manifesteren als crisis. Volgens Peter Sloterdijk is in een seculier geworden werkelijkheid de crisis de enig overgebleven stem die nog de absolute imperatief Du musst Dein Leben ändern, die volgens hem van elke religie en levensbeschouwing uitgaat, dwingend uit kan spreken. Alleen een crisis heeft voor de moderne mens nog autoriteit. De zeitgemäßte Nederlandse vertaling van die absolute imperatief is: 'Je moet volwassen worden.' Maar vermoedelijk zal onze welvaart verregaand verschrompeld en de zeespiegel tot ver over onze dijken gestegen moeten zijn voordat onze culture kids dit appèl weer als aan hen persoonlijk gericht kunnen opvatten.

Er klopt iets niet

2009-12-17T00:51:00.008+01:00

Er klopt natuurlijk al een hele tijd een heleboel niet, maar nadat ik het blog van Femke Halsema over 'Kopenhagen' had gelezen, wist ik weer even wàt er niet klopt. Waar gaat de blog van Halsema over? Het gaat niet over klimaatpolitiek, het niet over wat er op die conferentie nou allemaal besproken wordt, het gaat zelfs niet over Halsema's eigen politieke ideeën op het gebied van klimaatverandering. Halsema heeft het over drie dingen: geweldadige demonstranten, politici die mooi praten en achter de schermen lelijk doen en over zogenaamde 'klimaatsceptici'. Natuurlijk: Halsema legt geduldig uit dat geweldadige demonstranten in de minderheid zijn, dat ze de zaak geen goed doen, enzovoort. Haar zorgen over de concrete politieke output van het congres zijn ongetwijfeld terecht en uiteraard kan ik me haar ongeduld voorstellen met de verongelijke burger die zich nu ook door de klimaatverandering bedrogen wil voelen.

Maar wat niet klopt is dat Halsema zich haar onderwerpen door haar politieke vijanden laat opleggen. Haar vijanden, dat zijn de politieke en vooral mediale vertegenwoordigers van eerder genoemde verongelijkte burgers. En waarover Halsema schrijft met betrekking tot 'Kopenhagen', daar schrijft Geenstijl ook over: stenengooiers, corrupte politici en genegeerde 'klimaatsceptici'. Halsema is, zoals bijna alle progressieve politici in Nederland, in de verdediging gedrukt. Dermate zelfs, dat ze gedwongen is het associatieve netwerk dat moedwillig om deze conferentie heengebouwd wordt, te bevestigen.

Dat er vanuit bepaalde hoeken alles gedaan wordt om het hele denken over klimaatverandering te discrediteren, daarover kan geen twijfel bestaan. En dat die strategie werkt, blijkt uit de onderwerpskeuze van Halsma. Een echte tegenstem, één wiens onderwerpen niet door de antagonist gedicteerd worden, lijkt onmogelijk.

En misschien is het allemaal nog erger. Vandaag gaf ik college over Bordewijk. In diens Blokken, een verhaal over een totalitaire staat waarin elke vorm van individualiteit is vernietigd – juist ook het individuele spreken – staat een huiveringwekkende passage waarin een oude tegenstander van de staat zijn verhaal mag doen voor een verzamelde menigte. Hij mag kritiek leveren, hij mag zelfs schelden op de staat en die filosofie vanwaaruit die staat ageert. En hij wordt als een curieuze clown toegelacht.

Ik moest eraan denken toen ik vandaag langs een grote poster liep die reclame maakte voor de nieuwe film van Michael Moore.

Baard

2009-12-08T22:43:00.003+01:00

Altijd al willen weten welke geheimen het gedicht 'Baard' van Jan-Willem Anker (Donkere Arena) herbergt? Het heeft even moeten duren, maar sinds vandaag is de bundel Tekst op tafel gepubliceerd, en wel op neerlandistiek.nl. Daarin, onder veel meer, mijn lectuur van die 'Baard' van Anker (pdf).

Sloterdijk in Benidorm

2009-10-08T23:43:00.007+02:00

De afgelopen weken was ik op vakantie in Spanje en maakte een tussenstop in Benidorm. Inderdaad, Benidorm ... Ik had ooit een reisgids die stelde dat er maar één reden is om naar Benidorm te gaan, namelijk om zelf vast te stellen dat het ècht that bad is. Ik had weinig moeite om daadwerkelijk tot die conclusie te komen. Werkelijk alles aan Benidorm is lelijk en smakeloos: de gebouwen, het eten, de mensen. Of beter: wordt er lelijk gemaakt, want een eventuele incidentele schoonheid van een gebouw, een toevallige gastronomische kwaliteit van een broodje kaas of een verrassende esthetische uitstraling van een homo sapiens raakt hier onmiddellijk aangetast door de omgeving.

Het shockerende aan die alles overheersende lelijkheid in Benidorm is dat het er ogenschijnlijk iedereen onverschillig laat. Naast een verlaten en al vervallen bar wordt ongegeneerd een volgend entertainment palace geopend, zonder dat iemand zich aan de troosteloze aanblik lijkt te storen. Het zicht op de zee is vrijwel aan iedereen ontnomen door een eindeloze rij flats die niet onderdoen voor de hoogbouw in de Bijlmer en men bouwt en bouwt en bouwt maar door, aan die flats. Vanuit die flats zitten mensen, op vieze balkonnetjes, alleen nog maar uit te kijken over winkelstraten. In die winkelstraten is op elke hoek hetzelfde ranzige eten te krijgen, dreunt dezelfde goedkope muziek en waggelen dezelfde ontblootte bierbuiken rond, zonder dat iemand dat erg lijkt te vinden. Genoemde bierbuiken al helemaal niet, want die presenteren zich met hun log provocerende blikken als het non plus ultra van schaamteloos. Zelfs het taalgebruik is beliebig: de Engelse proleet knauwt cockney tegen de Spaanse ober, de sexshop belooft geile Weiber en de kunstleren tasjes worden in global pidgin verkocht. Als de postmoderne maxime van anything goes ooit ergens volkomen verwezenlijkt is, dan hier.

Maar wat, beste Gijsbert, ga je dan ook in Benidorm zoeken? Wel, ik kan me verontschuldigen door te zeggen dat ik er naartoe moest, omdat ik een klein medisch probleem met mijn oor had en er in de omgeving geen andere kliniek was waar ik behandeld kon worden. Bovendien: ook lelijkheid is fascinerend, en in deze volmaakte vorm wordt het lelijke weer bijna subliem. Maar waarom er dan zo negatief over schrijven? Hier laat ik de zich op Bourdieu beroepende cultuursocioloog in mij even aan het woord: omdat ik, natuurlijk, hunker naar hoger cultureel kapitaal en met mijn gemopper mijn sociale habitat van me af probeer te schrijven. Met andere woorden: ik wil heel erg graag bewijzen dat ik dáár niet bijhoor, bij dat Benidorm. Sonst nichts.

Gar nichts? Misschien toch: in mijn rugzak lag een filosofische turf van Peter Sloterdijk, Du mußt Dein Leben ändern (2009). In dit verbluffend mooi geschreven boek probeert Sloterdijk de hernieuwde populariteit van religie toe te lichten, door te stellen dat er überhaupt niet zoiets als een religie is, of althans: dat dit begrip onhoudbaar is. Wat er wel is zijn wat hij noemt verticale spanningen die zich kunnen manifesteren in oefensystemen. Sloterdijk begrijpt de homo sapiens als een oefenende mens, die steeds probeert succesvoller te kunnen opereren. Om dat te kunnen doen, moet de mens zich losmaken van het vanzelfsprekende en van het gewone, om zich te bekwamen in dat wat voor onmogelijk gehouden wordt. Zodoende wordt hij, als het goed gaat, virtuoos en gaat beschikken over een autoriteit als die van een trainer, die zijn medemensen tot het eveneens wagen van Hochleistungen oproept. Die roep manifesteert zich als de imperatief: 'Du mußt Dein Leben ändern.' – zo zeggen alle trainers, waartoe Sloterdijk Socrates, Christus, Boeddha, maar ook alledaagse moralisten, sceptici, priesters en fitness-trainers rekent.

Met zijn boek, althans dat is mijn indruk, roept Sloterdijk op tot een herbezinning op dergelijke oefensystemen, of beter: hij probeert de verticale spanningen weer op scherp te stellen. Zijn onbehagen geldt het confomisme in het zogenaamde Basislager, waar zich de nog niet oefenende mensen bevinden. In zijn veronderstelling tendeert de intellectuele ontwikkeling van de afgelopen decennia zich veel te sterk naar een zich-tevreden-stellen met dit Basislager: klimmen naar onmogelijke hoogten wordt verdacht gemaakt, of – erger nog – afgedaan als een horizontale verschuiving die het base camp helemaal niet kan verlaten. Onder die laatste tendens valt die cultuursocioloog in mij, die zich overigens – zo stelt ook Sloterdijk – tot Bourdieu verhoudt als Opus Dei tot Christus. In Benidorm zei hij (de cultuursocioloog dus, niet Christus) tegen mij dat ik me vooral niet moet verbeelden dat mijn opvattingen over een goed leven, of zelfs maar over een goede vakantie meer voorstellen dan die van de Benidormisten. Ik probeer mij eenvoudigweg elders te positioneren. Dat is: op een mijn maatschappelijke ambities passende, horizontale afstand van Bendorm.

Maar daar is nu een tegenstem, die met een opgeheven vinger de agora op wil rennen om te schreeuwen: 'Ihr müsst euer Leben ändern!' Want wat doet dat leven er immers nog toe, in dit ultieme Basislager? Geloof me: voor één bierbuik tien andere! Evenwel komt er juist in Benidorm nogal de nodige autoriteit bij kijken voordat ook deze aarbewoners doordrongen zijn van de noodzaak, wat heet: de verplichting om niet langer genoegen te nemen met dit lelijke, smakeloze en zeker ook gevaarlijke nest. Niet elke moralist beschikt over de daartoe benodigde autoriteit: ik bedoel, Youp van 't Hek ontsteeg het Baislager nog geenszins.

'Ich muß mein Leben ändern.'

Overigens was ik in Spanje om bergwandelingen te maken. Ik doe mijn best, wil ik maar zeggen. Hieronder Sloterdijk nog even zelf aan het woord:

Leesaantekeningen II: Anja voor de mannen van nu

2009-09-08T12:12:00.005+02:00

Voor een college dat ik komend semester ga geven lees ik momenteel een feministische klassieker, of misschien wel de feministische klassieker: De schaamte voorbij van Anja Meulenbelt (1976). En ik ben door vanalles verrast: door de kracht van het boek, van de eerlijkheid, van Meulenbelts weigering een metastandpunt in te nemen – in plaats daarvan heeft ze het vooral over zichzelf als vrouw, over haar eigen ervaringen, om pas van daaruit, samen met anderen, een nieuw, abstracter discours over vrouwelijkheid te beginnen dat echter steeds weer wordt gerelateerd aan haar eigen leven. En verrast door de opposities die ze ontdekt. Want het grootste probleem waarvoor ze zich geplaatst ziet is niet te vinden in de verhouding tot conservatieve mannen. Die worden in het begin van het boek, met een aangrijpend verhaal over wat men in 2009 vermoedelijk wel een gedwongen huwelijk zou noemen, al snel de wacht aan gezet. De emancipatie van dergelijke verhoudingen lijkt er snel door. Maar een veel ingewikkelder probleem wordt de verhouding tot andere mannen, de mannen die zich in de jaren zestig ook van achterhaalde huwelijksidealen aan het emanciperen zijn. Meulenbelt lijkt veel minder moeite hebben om af te rekenen met repressie dan met vrijblijvendheid. En zij niet alleen, maar een hele generatie van geëmancipeerde vrouwen. Zo blijkt althans uit een eerste, voorzichtig groepsgesprek: 'Eindeloos zeur ik over David, over al mijn relaties, over mijn gevoel nergens bij te horen. Ze luisteren! En vertellen hun eigen verhalen. Marri, die aan het worstelen is met haar jaloezie als haar vriend verdwijnt met een andere vriendin. En het gevoel heeft dat dat niet mag, dat ze niet jaloers mag zijn want we leven in de jaren van seksuele vrijheid blijheid, en Marri, zegt haar vriend, we hadden toch afgesproken dat we elkaar vrij zouden laten? En Ellis, die kwaad wordt als haar vrijer op feestjes kleine meisjes staat te versieren, en van zichzelf vindt dat ze daar niets van mag zeggen, vrijheid blijheid, nietwaar, en bovendien als ze in de spiegel kijkt vindt ze zichzelf te dik en hoe kan ze het hem dan kwalijk nemen dat hij op kleine smalle onnozele wichten valt, ook als ze niet snapt hoe hij net kan doen alsof hij luistert naar hun klisje-geklets terwijl hij eigenlijk naar hun tietjes staat te loeren.'

Nee, een best beeld dat hier van de mannen van '68 naar voren komt is het niet. Ze consumeren de seksualiteit van vrouwen, en die van zichzelf, ze zijn emotioneel ronduit incompetent en oh oh oh wat is er onder de vlag van de marxistiese wereldrevolutie een massa onbeschaamd machtsvertoon vergoeilijkt. Ik moest denken aan Joschka Fischer toen ik het bovenstaande las. De man die met honkbalknuppel en motorhelm bij demonstraties tegen de politie ging vechten, in naam van revolutie, om later als minister van buitenlandse zaken er in alles van blijk te doen geven dat het hem nooit te doen was geweest om emancipatie. Het ging om macht en ijdelheid. Zoals het altijd al was geweest. Inmiddels is hij toe aan zijn vijfde vrouw, die niet eens half zo oud is als hijzelf.

Ik zou willen dat er een Anja Meulenbelt voor mannen was geweest. Niet voor de generatie van '68, want die is toch niet meer te redden. Maar voor de mannen van nu. Ik zou willen dat er een boek was dat vanuit zijn persoonlijke ervaringen begon een discours op te zetten dat een nieuw bewustzijn mogelijk maakte over mannelijkheid. Over mannelijk charisma. Over mannelijke onzekerheid. Over mannelijke lust. Over mannelijke trouw. Een boek waarin verteld wordt hoe een man langzaam leert zich niet langer voortdurend aan andere mannen te meten. Hoe hij erachter komt dat hij niet de enige man is die zich voortdurend oversexed en underfucked voelt. Zo'n boek zou uiteindelijk moeten kunnen eindigen zoals De schaamte voorbij, in de zekerheid dat er nieuwe mogelijkheiden gecreërd zijn, dat er hoop is. Dat er iets bereikt is. En dat pathos daarom niet geschuwd hoeft te worden. Zo boek zou ongeveer zo eindigen: 'Op het metrostation kom ik hem weer tegen, de jonge man met de naar binnen gekeerde blik. Ik, maar niet meer wat ik ben. Hij wordt rood als hij vluchtig naar het halfnaakte model op het gigantische billboard kijkt. Ik glimlach hem bemoedigend toe als hij zenuwachtig op zijn benen staat te draaien en in zijn handen wrijft. Maar hij reageert niet en laat zijn blik verder vluchten, om dan weer rood te worden als hem vanuit de schappen van de kiosk wéér ongevraagd vrouwenlijven in zijn gezicht worden gedrukt. Ik zou hem een klap op zijn schouder willen geven. Maar hij zou het niet begrijpen. Nog niet. Ik ben niet vrij zolang zijn gezicht dicht is en wantrouwig. Zolang hij zich schaamt en zijn schouders buigt en geen idee heeft wat hij met zijn lichaam aanmoet. Zolang hij zich neerlegt bij zijn leven zoals het is, waarin je door de beeldcultuur continu op je pik wordt aangesproken. Waarin je je email niet kunt checken zonder dat je op z'n minst op een cursus flirten krijgt aangeprezen. Maar waarin al die grote beloftes steeds net onbereikbaar blijven. Want als je dan eens met een meisje praat, zie je opeens alleen nog maar de hulpeloze klungel de je in haar ogen denkt te zijn. Hij kijkt schichtig om zich heen als hij de metro in stapt. Hij is gekwetst, gefrustreerd, rancuneus misschien al. Hij is alleen. Ik, maar niet meer wat ik ben.'

Ik zou het graag lezen.

Leesaantekeningen: Lucifer

2009-08-04T14:34:00.002+02:00

Ik ga even unzeitgemäß doen of, om het iets minder chic uit te drukken: achter de actualiteit aanhollen. Maar het is tenslotte zomer, de boog mag iets minder gespannen en zodoende las ik afgelopen weekend Lucifer van Connie Palmen – of las het boek mij? Want ik moet zeggen dat het een nogal zelfconfronterende bedoeling werd, de lectuur van dit boek. Ik wist natuurlijk van alle heibel die het boek veroorzaakt had, dat het boek gebaseerd is op het turbulente huwelijk tussen de componist Peter Schat en de actrice Marina Schapers en het dramatische einde daarvan en dat sommige critici en intimi van Schat Palmen hebben beschuldigd van karaktermoord. Vooraf had ik besloten me daar weinig van aan te trekken en te proberen het boek zoveel mogelijk als roman te gaan lezen.

Dat mislukte en het zelfconfronterende aan die mislukking was: het was mijn eigen schuld. Lucifer provoceerde continu de voyeur in mij, voor wiens hardnekkige gretigheid ik me steeds heftiger begon te schamen. Palmen was dat al eerder gelukt, want ik kon I.M. destijds ook al niet lezen zonder een gevoel van gêne. Ik vroeg me tijdens het lezen af of ik dit allemaal wel wilde lezen, die theatraal tentoongestelde intimiteiten en las toch, de vraag ontvluchtend, enthousiast verder las. Bij Lucifer was dat nog veel erger, omdat het boek veel langer is en de narratieve constructie de voyeur veel meer aanleiding biedt tot speurneuzerij. Het begon ermee dat ik mezelf erop betrapte dat ik bij de naam Gilles Loos 'Hugo Claus' in de kantlijn schreef. Voor ik er erg in had stond er een 'wie is wie'-lijstje op de Franse pagina van mijn exemplaar. Aaron Keller? Makkie: Harry Mulisch. Lucas Loos en Clara Wevers zijn natuurlijk Peter Schat en Marina Schapers. Bella Basten was ook niet zo moeilijk: Kitty Courbois. In Otto Griffioen wist ik nog spontaan Hein Donner te herkennen., maar voor meer was ik aangewezen op Google. En jawel hoof: voor Herman 'der Bub' de Vos vond ik Reinbert de Leeuw, voor Thomas Burggraaf leek me Floris Guntenaar een redelijke kandidaat en met Puck Baal, het lucide psycholoogje, vond ik meteen twee kandidaten: Connie Palmen zelf of Annemarie Grewel.

Bij de personages Albertus Prins en Rafaël Delaporte begon de speurtocht omvangrijker vormen aan te nemen. Dat bracht me er dan ook toe me af te vragen waar ik in godsnaam mee bezig was. Had ik me met mijn gesnuffel niet op hetzelfde niveau begeven als dat van een beroepsroddelaar als Max Pam? Vermoedelijk, ja. Aan de andere kant: ik vond wel boeiende dingen tijdens mijn gespeur. Ik bekeek het interview van Palmen bij Pauw en Witteman, zag een erg boos filmpje van Floris Guntenaar en bekeek een onderhoudende aflevering van Andere Tijden over de opera Reconstructie. Het fragment uit Zomergasten met Jeltje van Nieuwenhoven, die een door Annemarie Grewel geleid debat liet zien, had ik niet graag willen missen. Het is tenslotte zomer, de Tour de France is alweer voorbij en in Berlijn kan ik geen Zomergasten kijken.

Toch blijft het gênant. Dat gevoel van gêne wordt nog versterkt doordat het boek bij voortduring suggereert met een ontknoping te zullen kopen, dat de waarheid rond de dood van Clara Wevers uiteindelijk boven tafel zal komen. Maar dat doet 'ie niet, die waarheid. Integendeel: de protagonisten in dit praatboek – drama, toneeltekst? – ontwikkelen alleen maar bizardere theorietjes, die steeds verder van de werkelijke toedracht afstaan. Alsof die er überhaupt is, die werkelijke toedracht. Het laatste 'bedrijf', waarin de reconstruerende ik-figuur jaren na dato nog eens met een aantal intimi over het gebeuren praat, heeft nog wel het meeste weg van gepraat van seniel geworden oude mannetjes. Toen ik daar doorheen was, sloeg ik het boek katerig dicht, alleen achtergelaten met mijn sneue verlangen naar romans die op het einde alle vragen hebben beantwoord.

Misschien is er één troost: de figuren in het boek zelf doen ook niet veel anders dan roddelen, snuffelen in levens van anderen en speuren naar verborgen waarheden. Dat lijkt meestal zinloos tijdverdrijf, maar soms levert het literatuur op – het is geen toeval dat er in Lucifer even expliciet als indirect naar Het jaar van de kreeft wordt verwezen. Een boek van Gilles Loos, die het ook nog jammer vindt dat de dagboeken van Clara Wevers worden verbrand omdat hij er misschien nog materiaal voor een roman aan had kunnen ontlenen. Maar voordat ik daar een verkapt excuus van Palmen in kan lezen, die haar suggestief gebruik van materiaal met een 'Hugo Claus deed het ook!' lijkt te willen rechtvaardigen, moet ik me er al weer op laten betrappen mezelf over te hebben gegeven aan hetzelfde voyeuristische gesnuffel waarvan ik Palmen zou willen beschuldigen. Iedereen die in Gilles Loos Hugo Claus gaat herkennen, is namelijk al gevangen in het diabolische spelletje dat Palmen uitzet.

En gretig meespeelt. Maar dat ontkent ze dan ook nergens.

Ik merk dat het me ook niet lukt om me er uit te schrijven.

Hm.

Onderzoeksaantekeningen I

2009-07-10T11:38:00.004+02:00

Vannacht droomde ik over Frits Bolkenstein. Ik vroeg hem hoe hij het vond dat, nu het kapitalisme wereldwijd in een crisis is gestort, Europese regeringen opnieuw de economische interventiepolitiek toepassen die hij gedurende zijn gehele politieke carrière heeft bestreden. In naam van de vrije markt. Hij zei niets, geloof ik, glimlachte en toen wist ik dat alles goed zou komen, met de crisis. Wat een geluk voor een wees, dacht ik nog, en sliep verder.

Maar ik wil het vandaag over iemand anders hebben. Over een andere grote man, dat wel. Ik wil het hebben over: Albert Verwey.

Voor wie het nog weet – en dat zal, globaal gezien, wel nagenoeg iedereen zijn –, ik ben bezig aan een proefschrift over Lodewijk van Deyssel en Arno Holz. Wat ik probeer te onderzoeken in mijn proefschrift is de vraag in hoeverre hun poëticale ideeën en literaire experimenten uit de periode 1885 tot 1895 te plaatsen vallen binnen de context van het literaire modernisme: in hoeverre zijn de zoektochten die ze in hun kritisch werk naar literaire moderniteit daadwerkelijk als modern te beschouwen, als een deterritorialisering van wat tot dan toe als het literaire gold en in hoeverre correspondeert dit met datgene wat ze in hun literaire praktijken aan het doen zijn. Van Deyssel en Holz hebben elkaar niet gekend, maar ze hebben het nodige gemeen: ze tasten de mogelijkheden van een nieuwe literatuur af aan de hand van Émile Zola, hun verhouding tot de burgerlijke cultuur waarbinnen ze opereren kent de structuur van een double bind en beide nemen ze bij voortduring ruimhartige voorschotten op de literatuur van de toekomst die zowel in hun kritische werk als in hun literaire praktijk nog duidelijk under construction is.

Van Deyssels voorschot op deze literatuur van de toekomst is het wat hij noemt sensitivisme, een -isme dat binnen de neerlandistiek gemeengoed, daarbuiten tenminste als literaire term onbekend is. Maar om zinnige dingen over de mogelijke moderniteit van Van Deyssels poëtica te kunnen zeggen moet ik iets met dat sensitivisme. In het hoofdstuk dat ik nu aan het schrijven ben, probeer ik de geschiedenis van de invulling van dit begrip te laten zien. Wat blijkt is dat het 'sensitivisme', dat toen het door Van Deyssel in Over literatuur gemunt werd alleen nog maar een mogelijke naam voor een toekomstige literatuur was, in de loop van de geschiedenis langzaam maar zeker de status krijgt van iets reeël bestaands, van een stroming binnen de Nederlandse literatuur. Daarbij speelt Van Deyssel zelf een belangrijke rol wanneer hij vanaf 1890 in recensies gaat beweren dat het sensitivisme er nu is (Gorters Verzen, Couperus' Extase), of dat sommige literatuur nog net geen sensitivisme kan worden genoemd (Aletrino). Een aantal critici nemen de voorstelling van het sensitivisme-als-stroming over en op een gegeven moment lijkt het een literair-historisch feit geworden – de bekroning van die feitelijkheid lijkt mij Mary Kemperinks proefschrift Van observatie tot extase, waarin het sensitivisme bijna de status krijgt van een soort Zeitgeist.

Binnen dit proces van feitelijkheids-wording van het sensitivisme speelt Albert Verwey een belangrijke rol. In zijn tijd als redacteur van de Nieuwe Gids theoretiseert hij vlijtig mee met Van Deyssel – onder andere in het tweede deel van Toen de Gids werd opgericht–, vervolgens gaat hij als dichter heel even proberen sensitivistisch te schrijven, wat niet zo heel goed lukt. In de loop van de jaren negentig ontwikkelt hij dan een poëtica die in veel opzichten het tegenovergestelde van Van Deyssels ideeën is: voor Verwey komt het er bij literatuur aan op de articulatie van de Idee, die een nieuwe eenheid tussen mens en wereld moet bewerkstelligen. Sensitivisme is gezien vanuit die poëtica – om Dick van Halsema's typering uit zijn oratie te gebruiken – vooral een spook, dat Verwey in zijn kritische werk als dreigende décadence steeds nadrukkelijker gaat bezweren, maar hem als zodanig ook toestaat om zijn eigen poëtica verder te laten kristalliseren: beheersing, 'geest' en vormvastheid worden voor Verwey kernpunten.

En dan is hij in 1931 hoogleraar en schrijft Ritme en Metrum. Lucien Custers laat in Dáár was de bron: de beweging van Tachtig in de ogen van Albert Verwey (ook al een proefschrift) zien hoe Verwey hier het dispuut tussen sensitivimse en 'de aanhangers van de opvatting dat de geest als hoogste ordeningsprincipe de indrukken en gewaarwordingen moet beheersen', tussen Van Deyssel en hemzelf dus, projecteert op een internationaal literair-historisch niveau. Genuanceerd, maar hij past toch wel zo'n beetje de hele Franse, Engelse en Duitse literatuurgeschiedenis binnen deze oppositie. Ik wilde in mijn hoofdstuk over de interpretatiegeschiedenis van het sensitivisme aanvankelijk weinig ruimte geven aan dit werk, wat me vooral een hooggeleerd eindpunt lijkt in een pleit dat wat Verwey betreft al rond 1900, als de samenwerking met Van Deyssel in de redactie van het Tweemaandelijksch Tijdschrift strandt, beschlecht lijkt. Maar opeens lees ik bij Custers: 'Verderop in [Ritme en Metrum] noemt hij dan Arno Holz als voorbeeld van een buitenlands dichter die ....'

Naar de bibliotheek gerend. Ritme en Metrum uit de kast getrokken. Bladzijde 83. Het staat er echt: '[Arno Holz] trachtte het naturalistische procédé, de konstateerende optelling van voorstellings-détails – juist dus wat hier Van Deyssel wilde – in het vers in te voeren.'

Dat Verwey Holz vervolgens afscheept als een nep-Walt-Whitman doet er niet toe. Om met Van Deyssel te spreken: ik ben in eenzaamheid niet langer alleen. Verwey heeft, in 1931, Holz en Van Deyssel bij elkaar gebracht. Gezien vanuit een perspectief van décadence, gezien als voorbeelden van hoe het niet moest, maar toch: bij elkaar gezien en wel precies op het punt waar ik hun beider moderniteit denk te kunnen situeren.

Verwey gaat door naar het volgende hoofdstuk. Ik vind dit leven al geweldig en straks nog het leven als post-doc. Je vraagt je wel eens af: waar hebben we dit allemaal aan verdiend?

Peer reviewed

2009-05-21T11:59:00.010+02:00

Onlang leverde ik zonder succes een artikel in bij een wetenschappelijk tijdschrift. Dat was voor het eerst. Ik geef toe: het was zeker niet mijn beste artikel. Ik had er veel te lang aan gewerkt, had er teveel ideeën in willen verwerken – eigenlijk was het artikel een lange verkenning van de mogelijkheid vanuit een jeugdgedicht iets zinnigs over het gehele oeuvre van een dichter te zeggen. Als artikel was het nog niet af. Maar vermoedelijk juist omdat ik er zoveel in verwerkt en aan gewerkt had, wilde ik er munt uit slaan en besloot het voor te leggen aan de redactie van één van de belangrijkste vakbladen binnen de neerlandistiek.

Dit blad is peer reviewed. Dat betekent dat artikelen aan wetenschappers van naam worden voorgelegd, wetenschappers die op hetzelfde gebied onderzoek doen als de schrijver van het artikel. Op basis van hun reviews neemt de redactie vervolgens een besluit over plaatsing. De schrijver van het artikel krijgt de reviews te lezen. Evenwel blijven haar of zijn reviewende peers anoniem.

Peer reviewed is nogal in de mode binnen de academie, sterker nog: de werkwijze begint de norm te worden. Artikelen die in peer reviewed tijdschriften gepubliceerd zijn worden hoger beloond in het puntensysteem op basis waarvan bij sollicitaties publicatielijsten worden beoordeeld. Ook onderzoeksvoorstellen worden steeds vaker op deze manier beoordeeld: collega's adviseren anoniem over de vraag of het loont om een onderzoeker de gelegenheid te bieden haar of zijn werk te doen.

Het systeem heeft voordelen, zeker voor een beginnende wetenschapper. De reviews zijn altijd uitgebreider dan het oordeel van een redactie en zodoende valt er altijd wel iets uit te halen, ook uit minder gunstige beoordelingen. Van de vier dichtbedrukte pagina's vernietigende review die ik als reactie op mijn stuk kreeg toegestuurd kan ik veel leren, vooral: te wachten met inleveren van een stuk voordat ik voor mezelf in één zin kan parafraseren wat ik nu precies in een artikel wil doen. Überhaupt: het is een compliment als iemand de moeite neemt een stuk vier pagina's lang te fileren, die filering zelfs nog onder een fraai motto wil plaatsen.

Maar toen ik in de review de autoriteit van de spellingcorrector van Microsoft Word tegen me opgericht zag worden om een verwijt van 'breedsprakigheid' te stutten, verloor ik mijn vertrouwen. Niet in de reviewer, maar in de anonieme werkwijze. Misschien ben ik breedsprakig, maar niet omdat Microsoft Word dat vindt. De anonimiteit van een normeringsmachine als de corrector van Word brengt een rigide willekeur met zich mee die volgens mij inherent is aan elke anonieme vorm van oordelen – de bizarste voorbeelden daarvan zijn in internetfora te vinden. Ik kon me de verwijten in deze review – niet zozeer de inhoud alswel de manier waarop die geformuleerd werd – niet voorstellen in een ondertekende tekst.

Misschien probeer ik frustratie en teleurstelling van me af te schrijven. Maar hoe zou het zijn als we – zoals sommige bladen ook al doen – de procedure van peer reviewing omdraaien en niet de reviewers maar de schrijvers van artikelen anonimiteit garanderen? Een auteur is altijd degene die het meeste riskeert, ook een wetenschappelijk auteur: zij of hij voegt iets toe aan het discours, zegt iets dat op die manier nog niet gezegd was, probeert iets nieuws. Een reviewer reageert slechts. Me dunkt dat een auteur daarom meer recht op bescherming heeft. Ik ken literaire tijdschriften waar de redactiesecretaris ingezonden bijdragen voor de overige redactie anonimiseert, om te voorkomen dat redactieleden voor grote namen teveel, voor onbekende namen te weinig welwillendheid opbrengen. Zou een dergelijke werkwijze binnen de neerlandistiek, waarin men over Bourdieu maar niet uitgedweept raakt, niet de moeite van het overwegen waard kunnen zijn?

En dan: waar reviewers niet langer anoniem zijn, groeit voor hen de noodzaak tot het nemen van een verantwoordelijkheid die bij de hen toegeschreven autoriteit zou passen. Hun autoriteit wordt op die manier controleerbaar, evenals hun positie. Het zou hen staan, die lieden van naam, als ze voorkomen dat peer reviewing zichzelf verdacht maakt als machtsmiddel en alleen nog maar dat is wat het zou moeten zijn, namelijk een pedagogisch instrument. De leergierige ondergetekende van dìt stuk is zéér voor.

There is something about Britney

2009-03-14T16:58:00.002+01:00

Since the 19th century, the figure of the artist not only signifies an opposition to the bourgeois identity, it has also extended, perhaps even completed it. Yes, the artist stands apart from bourgeois society, his lifestyle is defined in contrast to bourgeois life and he is therefore often subject to prejudice, but the artist is also seen as having access to emotional and spiritual dimensions the bourgeois cannot enter. Although never completely taken seriously, the artist is often regarded as representing a higher moral standard, as an example on the field of ideals, sensitivity and dedication. The bourgeois can appreciate depression, passion and pathos as artistic qualities, even if he would turn hostile to these entities when they would appear elsewhere. In fact, the artist is even expected to be extreme: in his pursuit of a wild, ecstatic life or in his quest for an anti-social, solitary existence. Both ways of life are considered to be highly 'artistic'.

So when a bourgeois is tending to extremism, when he carries high hopes of improving the state of mankind, when he carries deep thoughts or passionate feelings, he is generally characterized as 'romantic' or 'artistic'. Most bourgeois grant themselves at least a period of this kind of romanticism, usually in their adolescence, before they take over all the responsibilities of bourgeois society: work, marriage, children and so on. Having had such a 'romantic' period makes the bourgeois tolerant towards his offspring and also secures he will be able to kindly dismiss his children's high hopes and deep feelings.

Now, like the bourgeois society itself, this figure of the artist has deeply eroded. One can see this as a positive development: since T. S. Eliot's statement that art was not an expression but an escape of emotion – and probably already before him – artist have been keen to subvert this bourgeois image of the artist and therefore have remained innovative and refreshing. But it is weekend now and why should we be so compassionate? Let's face it: artists are a bore nowadays. In fact, their function in bourgeois society has come to resemble pretty much the function the inquisition has for the Catholic Church. Today, an artist is a better bourgeois. Nobody will explain with such eloquence the necessity of managing your contacts as artists do these days. More than any modern manager, artists are turning their work and life into brands, keen to sell on any given opportunity. And if you find yourself on a party with some shabby looking person who just cannot stop telling you how hard he is currently working, you can be sure to be stuck to an artist, albeit a bit less successful one.

Have the 19^th century bohemians completely disappeared? Only in the world of popular music there seem to be some brave men and women left who are keen on reproducing the old bourgeois image of the 'romantic' artist: Kurt Cobain was just about the perfect poèt maudit and the moral authority of Bono is perhaps only challenged by Nelson Mandela. And indeed: if one looks at these pop stars today: Springsteen, Sting, Madonna and even younger ones like Robbie Williams and Beyoncé, don't they appear … slightly obsolete? Yet as if any other artistic identity seems nonexistent, mainstream culture keeps on hanging on to them.

And desperately so. This becomes most obvious in the stunning case of Britney Spears. Before her recent comeback, her life, or at least her appearance in the global mass media, seemed pretty much of a bourgeois nightmare: a marriage lasting a day – or was it a week? -, losing the custody of her children, drugs, self mutilation, rehab clinics, a ruined career and, worst of it all: weight gain. But now that she seems to have her life back on track again, that is: now that she is working again, she is celebrated everywhere as a heroine. To argue this has something to do with the quality of her music would be, to put it politely, absurd. The video clips made for her newest 'songs' (Womanizer and Circus) make clear that what is referred to her comeback has nothing to do with music or singing or anything creative. The shameless display of brands (Nokia, Bulgari, etc.) has no commercial aim; it is just there to show the brand Britney is selling again. The dancing is not there to entertain, but to display her physical shape. The nudity is not there to arouse male fans, but to make sure everybody will know the weight has been reduced again.

Britney's comeback does not display the hollowness of today's pop music. It does show that mainstream bourgeois culture is sticking to its 19^th century idea of art so desperately it will accept just about any absurdity. Nostalgia or Britney Spears, those seem to be the options as long as we keep on being blind for the innovations in the world of art itself and/or allow artists to be even more boring than we are ourselves. It's not Britney who is ridiculous, it's us.

A 60 billion dollar flash

2009-02-24T22:15:00.009+01:00

Today, going home from work, a brief flash on one of the monitors in the Berlin subway: American Insurance Group makes a loss of 60 billion dollar. The message framed as sports news: record breaking, biggest in US history. The first reaction in line with the frame: oh, wow. A new record. Will it make the Guinness Book?

The flash came back to me when I was back home, cooking: Insurance Group, 60 billion dollar. It took them one quarter of a year.

One gets rather familiar with incomprehensible numbers these days, especially when they are framed like something as familiar as sports news. But let's try, for once, to comprehend it as a fact: a loss of 60 billion dollar. 60 billion dollar, that is 60 000 000 000 dollar. One quarter is three months.

A comparison might help. The GDP of the country I come from is $687.5 billion,. At least: that is what it was, estimated by the CIA, in 2008. The GDP of the country I currently live in 2008 was, according to the same fantastic source, $2.863 trillion.

...

OK, maybe we can try it this way. I make 1054 euro a month. I make no point of sharing my salary with you: I work for the university and if you know my function and you know how to use Google, you can find it out in a minute. 1054 euro is, following today's currency rate, 1353.30 dollar. No, the university does not put any bonuses on top. The holiday pay is very much neglectable. Now a year has twelve months. That makes 16239.60 dollar a year. If I would like to make 60 billion dollars, I would have to work 3,694,672 years and about 3 months. That is about 36,946 centuries. That is about 37 millennia.

37 millennia ago, the homo sapiens had already developed full behavioral modernity, including language, music and other cultural universals.

...

On a Dutch online shopping site, I found an advert for a second hand Rolls Royce. The Rolls, with some minor damage from parking, but for all the rest is said to be good as new, is on offer for 30,000 euro. 30,000 euro is 38,554.55 dollar. For 13,800,000 dollar, I could buy Ballast Key Island. Ballast Key Island is in the Caribbean and appears in the James Bond movie License to kill. On the island, there is a house with four bedrooms and a master suite and a fully equipped three bedroom guesthouse overlooking a palm tree lined beach.

Now, you are very lucky I am not some sort of moralist who will end this blog by telling you I value other, immaterial things so much I am perfectly happy anyway.

I am not.

I am not happy.

...

Ratio en charisma

2009-02-15T22:48:00.004+01:00

Ik vind dat we zouden moeten proberen om de dingen in bepaalde samenhangen te zien. Het gemak waarmee het begrip crisis momenteel ingezet wordt, lijkt de betekenis van het woord tot een vrijblijvend event te reduceren en de reële crisis steeds ongrijpbaarder te maken. Hoe waanzinnig de virtualisering van 'de' crisis om zich heen grijpt, mag alleen al blijken uit het gegeven dat de meest absurde samenstelling met 'crisis' vooralsnog, het begrip 'crisisprijs' vandaag al meer dan 9000 hits op Google haalt.

Ik ben geen econoom, maar een literatuurwetenschapper en probeer mijn samenhang in een verhaal te vinden. Een verhaal over meneer V. Ik noem hem afgekort meneer V. want ik denk (en hoop) dat meneer V. nog leeft en zich misschien in mijn verhaal niet herkennen kan. Dat hoeft ook helemaal niet, het is tenslotte maar een autobiografisch verhaal.

Ik ben opgegroeid in Krimpen aan de Lek. Krimpen aan de Lek is een dorp, althans: het was een dorp toen ik geboren werd. Er werd nogal wat gebouwd in mijn jeugd en wat ervan overbleef toen ik er op mijn zestiende wegging laat zich vermoedelijk het beste typeren als een safe haven voor forenzen die 's avonds 'de stad' – met die bewoording werd Rotterdam aangeduid – wilden ontvluchten. In Krimpen aan de Lek, althans in míjn Krimpen aan de Lek, was meneer V. 'de meneer van de bank'. U merkt, forenzen hebben een sterk ontwikkelde voorkeur voor bepaalde lidwoorden.

Natuurlijk waren er nog meer banken in Krimpen aan de Lek. Er was een kantoortje van ABN-Amro, een iets groter kantoor van de Rabobank, maar in mijn jeugdige kosmos was dé bank de SNS-bank. In een heel grijs deel van mijn geheugen echoën namen als 'Spaarbank', 'bank met de S' en 'Nutsspaarbank', 'Spaarbank-Rivierenbank' was er geloof ik ook nog even, maar in de tijd dat ik begon te beseffen wat geld was, althans welke doorslaggevende betekenis het binnen mijn jeugdige kosmos speelde, was er sprake van de SNS-bank. Daar werkte meneer V., dé meneer van dé bank. Er was ook een mevrouw van de bank en die leegde, meestal niet lang nadat oma op bezoek was geweest, mijn spaarpot.

En dan kreeg ik iets. Een snoepje? Rente? Ik weet het niet meer, maar ik weet nog wel dat ik de mevrouw van de bank erg lief vond, en mooi ook, nog veel mooier dan Irene Moors. De meneer van de bank, meneer V., vond ik niet lief. Althans, 'lief' was geen woord dat bij me op zou komen als ik aan hem dacht, want ik had een diep ontzag voor hem: hij was altijd keurig gekleed, sprak met een zachte maar zelfverzekerde stem, glimlachte beminnelijk en legde voor iedereen alles natuurlijk graag nog eens helemaal uit. Er was niemand in het dorp die door mijn ouders zo serieus genomen werd als meneer V.

Het bezoek van zijn kantoor had altijd iets plechtigs, iets celebraals. Meneer V. bleek toegang te hebben tot het mysterieuze geheel van getallen, rekeningen, spaarbankboekjes en later: beleggingen – een geheel waar ik niet wijs uit kon worden, maar waartot mijn ouders en bijna iedereen uit hun directe omgeving zich wel steeds wenden als er werkelijk belangrijke beslissingen genomen moesten worden. Meneer V. moest een zeer wijs man zijn. Zijn gezag werd vervolgens nog versterkt doordat hij hoeder was van 'de kluis', waarin mijn ouders hun 'belangrijke papieren' hadden opgeslagen. Overigens: toen ik, een jaar of tien oud, voor het eerst mee mocht naar het kantoortje achter het loket – een initiatieritus van schier Eleusische dimenties – was ik nogal teleurgesteld door de daadwerkelijke omvang van 'de kluis'. De magnetron thuis bood een spectaculairder aanblik ...

Het gezag van meneer V. in mijn jeugdige kosmos was ongetwijfeld het gezag dat voor mensen van generaties voor mij aan dominees en pastoors voorbehouden was. De twee kerken die Krimpen aan de Lek rijk was – waren het er twee? – speelden in mijn jeugd een verwaarloosbare rol. Hervormd, gereformeerd, ongelovig, wat deed het ertoe? Als je maar een eerlijk mens bent, nietwaar? En op die laatste zekerheid konden die ketters van de ABN-Amro zeker geen aanspraak maken. De ABN-Amro: daar zwaaide die geniepige roddelaar van twee deuren verder de scepter, de man die het waagde ongevraagd onze heg te snoeien, zodat zijn veel te dure jasje niet nat van de dauw kon worden als hij 's ochtends langs onze tuin moest fietsen. Ik meen dat ik er één keer, tussen de vuilwitte lamellen door, een schichtige blik naar binnen heb geworpen. Überhaupt: die lamellen voor het raam ... een duidelijker teken dat het weinig kosher was wat daar gebeurde leek niet denkbaar.

Het liep niet goed af met meneer V. Althans: van zijn charisma bleef weinig over. De SNS-bank besloot het filiaal – met zo'n blasfemische term werd hét kantoor van dé bank in Krimpen aan de Lek aangeduid –, de SNS-bank besloot het Krimpense filiaal te sluiten. De kluis, toch al onttoverd, werd naar Schoonhoven verplaatst, de klanten werden verzocht zo veel mogelijk gebruik te maken van de fantastische mogelijkheden van online banking. En meneer V., zo hoorde ik later, werd overgeplaatst naar een groot kantoor waar hij via email klanten ging adviseren.

Vermoedelijk was die sluiting onderdeel van de virtualisering van de financiële sector, de verwijdering tussen het reële geld waarmee mensen in hun bestaan voorzien en het geld dat door ahnungslose managers in steeds rapper tempo over de wereld heen en weer werd geschoven, totdat zes maanden niemand meer wist of het überhaupt nog wel bestond. Meneer V., althans de meneer V. die in het bankfiliaal in Krimpen aan de Lek werkte, wist nog heel goed welke betekenis reëel geld kan hebben.

We weten, dat een operatie als het sluiten van het filiaal van de SNS-bank in Krimpen aan de Lek een rationalisering wordt genoemd. Dit begrip is niet alleen maar een eufemisme. Het heeft wel degelijk ook een concrete betekenis voor zover het op een bestaande ratio duidt, namelijk de ratio van het kapitalisme. Een betekenis, die de Van Dale heeft kunnen halen: rationalisering wordt daar tamelijk onverbloemd geboekt als 'met betrekking tot het productieproces: zo rationeel mogelijk organiseren, met het oog op de vermindering van arbeidskrachten en kosten'. En deze ratio was destijds al dermate excessief geworden dat men weinig verloren zag gaan aan de paar internetloze bejaarden die naar de Rabo overliepen.

Want het is één van meest deerniswekkende leugens die over de financiële crisis verteld wordt, de leugen namelijk dat ze toegeschreven kan worden aan irrationele excessen. We lokaliseren die excessen in een poel des verderfs en kijken tevreden toe hoe onze politieke leiders zich oefenen in verontwaardiging over bonussen en onverantwoordelijk gedrag, om te kunnen vergeten dat het werkelijke exces te vinden is bij de kapitalistische ratio zelf die, als ze consequent blijft, uiteindelijk zichzelf vernietigt. Misschien moet de oplossing daarom in andere ratio's gezocht worden, ratio's die de kapitalistische ratio kanaliseren kunnen. Maar misschien moet er ook over de irrationele kanten van het kapitalisme nagedacht worden. Kapitalisme is onze religie. En zoals bij elke religie is ook het gezag van het kapitalisme uiteindelijk steeds afhankelijk van het charisma van zijn geestelijken.

A moment with Cookiemonster …

2009-01-30T22:00:00.008+01:00

Jeroen Mettes once stated that the absence of cookies is the central theme of all the poetry of Cookiemonster. In fact, poetry constitutes his desire for cookies, and the other way round – because, as long as he is talking about cookies, he cannot eat them. Mettes even went as far as to suggest that the function of poetry is vital for the mental stability of Cookiemonster, because the fulfillment of his desire (cookies, that is) would turn out to be much more traumatic then his longing for cookies, controlled in his poetry.

The following video shows it very clear. Cookiemonster articulates one of his wildest fantasies – that the moon would be one big cookie – in a song. Yet the articulation of this fantasy comes with an insight. Yes, if the moon would be a cookie Cookiemonster is certain he would grab a rocket, fly over to the moon and start an ecstatic feast. Notice that he starts with 'a bite here' and 'a bite there' but soon loses all control. However, the feast does not end in satisfaction, but in a trauma. Cookiemonster realizes this all too well – 'me know what happened' – and imagines himself lost in the midst of an empty, dark universe.

The imagination of this trauma makes him interrupt his fantasy immediately. We find him back in the bedroom again, where he makes his insight explicit. He does not like to admit it, but he settles himself with the fact the world is not as he longs it to be. He even goes so far to praise this situation as 'fine' and himself as 'lucky'. This conclusion is supported by the formal structure of the song: both the music and the rhyme are, for Cookiemonster's standards, pretty straightforward. They don't collapse, even when the sublime object of his desire is approached. Only the absence of the article 'a' before 'cookie', comparable with the absence of the article when people use the word 'God', reminds us of the status 'cookie' has in Cookiemonster's psyche. But even the ungrammatical use of the word 'me' as reference to himself, is functional: clearly, Cookiemonster is objectifying himself – le je n'est pas le moi.

And we should also praise ourselves lucky. Our children are thought through Sesame Street that, no matter how strong their desires are, true fulfillment is illusionary and the pursuit of desire will only end up in trauma. Even a monstrous desire like that of Cookiemonster (for cookies, that is) are best dealt with abdication.

But wait …

The curtains decorating the nightly window already erase suspicion, Cookiemonster's pajamas and especially his nightcap make it obvious: one is caught here in a bourgeois world. A bourgeois world so powerful it is even capable of domesticating a monster. For in this outfit, Cookiemonster is just about as monstrous as a spinning, well-fed housecat. Even when he is, in his imagination, giving in to his ultimate desire of guzzling the moon, he thinks of bourgeois manners – why else would it be necessary for him to state he needs a 'spoon' nor a 'fork' for his feast? His trauma is structured as a bourgeois nightmare: a dark, empty universe where one is left alone. True, Cookiemonster's fantasy is as monstrous as it is revolutionary: it is a conversion of our basic beliefs on reality (the reality of the moon, and of cookies, that is) and displays an act based on this conversion (for he goes to the moon and eats it). However, Cookiemonster's insight that the realization of his fantasy would only end up in trauma negates even the possibility of this revolution. Our children are thought through Sesame Street to abstain from their desires and to keep their fantasies well hidden in their cozy bedrooms.

Is there no escape from bourgeois ideology, not even in Sesame Street? No, there isn't. Not in this world. Yet, the video displays one moment which displays a possible liberty. A moment in which Cookiemonster regains a modest part of his true, monstrous nature. At the beginning of the video, before the muzak starts, Cookiemonster is looking out of the window, watching the stars and enjoying them. Then, he turns to the camera, interrupting the fiction of his performance and speaking directly to the viewer. He says 'but', raises his voice and tells eagerly about his love for the moon, drawn from his association with a big, round cookie. It is the moment in which, seemingly to his own surprise, he is captured by his own desire and starts his revolutionary fantasy. For one moment, the possibility of an other world is open.

Voor volk en vaderland

2009-01-20T14:05:00.001+01:00

Door een dichtende vriend werd ik attent gemaakt op de verkiezing van de Dichter des Vaderlands in mijn vaderland. Tsja, op zeven uur sporen van de Amsterdamse grachtengordel wil me nog wel eens wat ontgaan ... Nu ik lees hoe verbluffend serieus de 'campagne' rond dit vaderlandse dichterschap gevoerd wordt, bekruipt mij de lust om me daar vanuit het perspectief van een echte wereldstad een lekker neerbuigend stukje over te schrijven, me vrolijk te maken over de plannen van de kandidaten, eens uit te pluizen wie er in de voorselecterende commissie zaten – en wat die in het verleden over het instituut Dichter des Vaderlands zoal hebben gezegd – en me te verbazen over het onverbloemde stemadvies dat het electronische vaktijdschrift voor de neerlandistiek de wereld instuurt. Maar dat ga ik natuurlijk niet doen, zo'n neerbuigend stukje schrijven, want ik ben Du Perron niet. Berlijn is ook Parijs niet. En bovendien kan zo'n dichter-des-vaderlands-ding denk ik best wel zinnig zijn, al was het maar omdat er een armlastige dichter een tijdje uit de geldzorgen is en daarvoor bepaald geen hondebaan hoeft uit te oefenen.

Maar als neerlandicus extra muros ben ik toch wel nieuwsgierig naar het vaderlandbeeld van de kandidaten, een belangstelling die nog wordt versterkt doordat ik momenteel college geef over de verhouding tussen hedendaagse literatuur en het contemporaine Nederlandse zelfbeeld. Gelukkig heeft de kwaliteitskrant NRC de kandidaten een kleine proeve van bekwaamheid laten afleggen door hen een gedicht te laten schrijven over het afgelopen jaar – de kwaliteitskrant overigens plaats de twee vrouwelijke kandidaten nogal opvallend onderaan de pagina, maar dit terzijde.

Zit er een vaderlandbeeld in deze gedichten? Nou ja, van een kandidaat-dichter-des-vaderlands mag worden verwacht dat hij of zij, gevraagd om een gedicht te schrijven over het afgelopen jaar, toch met iets op de proppen komt waarvan de Aussagekraft het particuliere overstijgt, denk ik. Met iets dat een beetje representatief is. Bovendien krijgen de gedichten door de status van de dichters als kandidaat-nationale-poëzierepresentant een betekenissurplus. Ik bedoel: het is onmogelijk gedichten die zo nadrukkelijk in een nationaal poëtisch kader gepresenteerd worden niet binnen dat kader te lezen. Ik ontkom er niet aan hier dichters aan het woord te horen die iets, iets belangwekkends over de toestand in het land willen zeggen.

Gestuurd door een dergelijk lectuurkader kan ik echter geen andere conclusie trekken dan dat de kandidaat-vaderlandse-dichters verbluffend ideeloos blijken waar het de geestesgesteldheid van het volk betreft. Tsead Bruinsma, om maar bovenaan te beginnen, haalt opgelucht adem dat hij in 2008 niet in een door rampen of burgeroorlogen getroffen gebied woont. Ja, de huisarts raadde hem aan wat minder te gaan drinken, maar 'in het jaar 2008 heb ik goddank mijn vrouw mijn handen en voeten nog' – wat fijn voor je, Tsead. Aan dit geluksbesef kunnen we echt een voorbeeld nemen. Maar had al die mazzel je niet kunnen inspireren tot een net iets originelere titel voor je gedicht dan uitgerekend Sneeuw? Ik bedoel: sneeuw! Volgens mij verklaarde een vorige Dichter des Vaderlands dat woord als járen geleden taboe in de Nederlandse poëzie, zo uitgekauwd als het was.

Collega-kandidaat Erik Menkveld komt ook in het gelukkige zelfinzicht delen:

Al het schenden, met voeten treden,
graaien, overstromen, al het fanatieke
moorden en oplaaien – godzijgeloofd
kon ik ze hier gedrukt voorbij zien komen
en overgaan tot de orde van mijn dag.

Jottem, heren. Dit is gemoraliseer op het niveau van Youp van 't Hek: godohgod, wat mogen we toch blij zijn dat we veilig in ons kikkerlandje zitten, wat hebben we het hier toch goed, wat zeuren we eigenlijk allemaal, in Afrika .... Kan het nog platter? Ja, het kan nog platter. Joke van Leeuwen vraagt zich in door een ferme druk op ENTER onderbroken prozazinnen af wat we ervan zullen onthouden, van 2008: de financiële crisis ('het toevertrouwde geld dat smolt als was'), het EK-voetbal ('Wie won.'), de olympische spelen (idem) of toch de oorlog in Gaza ('Hoeveel er doodgeblazen werden in een [ENTER] afgesloten land, op zoveelduizend afgerond.'). Zou Van Leeuwen zelf geloven de verschrikkingen van die oorlog met dit fantasieloze zinnetje recht gedaan te hebben? Hagar Peeters, die tenminste zo eerlijk is alleen op ENTER te drukken als de zin het einde van de regel haalt, tracteert ons op het werkelijk brandend actuele thema zinloos geweld en bekijkt de brute werkelijkheid vanuit het oh zo onschuldige perspectief van een twaalfjarig meisje. Wat het volgende oplevert: 'want ik ben een meisje van 12 en mijn vader is doodgeslagen door iemand die met zijn [hopla, regel vol: ENTER] verkeerde been uit bed was gestapt.' Juist. Mogen we nu de echte Freek de Jonge weer terug?

Misschien kunnen we 2008 gaan boeken als het jaar waarin de dominees het weer voor het zeggen kregen in de poëzie, een dikke eeuw na de Tachtigers. Maar waar iemand als Ten Kate zijn landgenoten nog via zijn poëzie een positieve idee probeerde te slijten – de rijkdom van zijn evangelie namelijk – komen ónze domineedichters aanzetten met een zielloos appèl aan ons geweten. De enige kandidaat die vaag iets van een idee in zijn gedicht aanreikt is Ramsey Nasr. De opnieuw aan Van 't Hek herinnerende vraag 'hoe kon uit zuinige rupsen dit hummervolk opstaan?' wordt beantwoord met de vaststelling dat 'we' met het overboord gooien van ons calvinisme tot een stel triebgesteuerte nihilisten zijn kwijtgeraakt. En dat terwijl 'hier, in de open kuil van onze ziel/ juist hier zou iets groots kunnen worden verricht/ laat ons beginnen met een gedicht'. Gaarne, ik houd me aanbevolen, maar zeg er wel bij dat dit liedje over nihilisme dat juist-nu-hier grootste kansen biedt voor 'iets nieuws' ook alweer anderhalve eeuw oud en werd al vaak genoeg veel mooier gezongen.

In plaats van gebruik te maken van de mogelijkheden die de poëzie biedt tot nieuwe ideeën over hun werkelijkheid te inspireren, reiken de kandidaten ons een vrijblijvende cabaretiermoraal aan. Vrijblijvend, omdat de aangeklaagde defaïtistische toestand tegelijkertijd wordt gelegitimeerd: het morele appèl zet immers tot niets meer aan dan een passief besef van het eigen geluk, dat overigens uit niet veel meer dan welvaart en veiligheid lijkt te bestaan. Het zet niet aan tot handelen, tot verandering of zelfs maar tot actieve reflectie. En dan: Youp en Freek kenden als hoogst denkbare resultaat van hun engagement
nog een rond Kerst opspelende girale reflex richting 'goede doelen', een lat die vermoedelijk voor de Dichter des Vaderlands veuls te hoog ligt. Waarschijnlijk krijgt dat vaderland daarmee wel precies de dichter die het ... maar nu begint het toch nog een vanuit het exterritoriale neerbuigend stukje te worden. Tijd om te stoppen.

Stemmen kan overigens hier.

Een nieuwe film

2009-01-14T14:16:00.001+01:00

Het afgelopen weekend maakte ik me op een vrolijke middag bij de Kaffee mit Kuchen vrolijker nog over de beelden van de streng kijkende Putin en Gazprom-chef Miller die voor lopende camera de problemen met de Oekraïne oplossen: machopolitiek meets Big Brother, een dermate potsierlijke vertoning dat ik me afvraag of de bedenkers zelf werkelijk zouden geloven dat er in dit mediaal doorgewinterde tijdperk nog iemand intrapt.

Toch kwam ik met een enigszins slecht geweten thuis. Wat is het nu precies dat we er zo over kunnen lachen? De vertoning zelf of het ronduit knullige niveau ervan? Het laatste, vermoed ik. Putins acteerprestatie haalt met moeite het niveau van Tell Sell, Millers camoufleert zijn zenuwen moeizaam met een stugge blik. Nee, dan Europese politici. Volgens Alain Badiou weten Brown, Sarkozy, Trichet en Merkel de kredietcrisis te verkopen als een spannende rampenfilm. Het einde van de wereld lijkt onafwendbaar, ware daar geen kleine groep inventieve machthebbers die blijft geloven aan de goede afloop en het schijnbaar onvermijdelijke toch nog naar het vertrouwde happy end om weet te buigen.

En wij, de toeschouwers in het donker, kopen het. De PvdA heeft de kiezersgunst terug kunnen winnen dankzij een daadkrachtig tussen Amsterdam en Brussel heen en weer vliegende Wouter Bos. Eat your heart out, monsieur le président: als ónze held met zijn mobieltje wappert gaan de banken het wel redden. In Duitsland had Angela Merkel het beduidend moeilijk met dit scenario: vanwege haar looks is ze eigenlijk al tot een bijrol veroordeeld, vervolgens haalde ze het ook nog in haar hoofd om niet meteen met miljarden te gaan smijten – Angela Mutlos, titelde de Spiegel prompt. Gisteren kwam ze echter sterk terug: de crisis als kans, jawel, als zuivering zelfs – we gaan er sterker uitkomen – mede danzij het nieuwe conjuctuurplan. De bijgevoegde foto van Angie is in elk geval al een stuk vlotter, en überhaupt: is het niet vet cool van de Duitsers dat ze eerst hebben afgewacht voor ze met geld gaan smijten? Dikke drie maanden, maar dan heb je ook je geniale strategy. Nu kunnen Nicolas en Gordon vanuit Berlijn weer vertrouwd uit vogelperspectief geportretteerd worden. Wedden dat ze in het najaar abräumt bij de verkiezingen?

Badiou confronteert deze film, deze schijnwereld van onze politieke cultuur, met de reële wereld van de toeschouwers. In die laatste wereld moet een nieuwe politiek ontwikkeld worden. Een politiek, interpreteer ik, waarin linkse parlementariërs niet meer in discussie zullen gaan met hoogleraren over de hoogte van bonussen van staatsbankiers. Een politiek die deze crimineel gewoon in de gevangenis zal durven stoppen. Een politiek waarin ideeën die buiten het 'kapitaal-parlementarisme' opereren wel bestaansrecht zullen mogen hebben. Volgens Badiou is deze nieuwe politiek zich nu al aan het ontwikkelen, 'dicht bij het reële': bij de intellecutele erfgenamen van de politieke polemieken van de laatste decennia namelijk – bij hemzelf dus, onder meer –, en bij de nieuwe proletariërs, Afrikaanse vluchtelingen die op gammele bootjes hun leven wagen in de hoop op een beter leven.

Ik vraag het me af. De macht van de film op de toeschouwers in hun donker is groot. Ook voor de toeschouwers in Afrika. Afgelopen week las ik De president, van Khalid Boudou. Een boek dat door de Nederlandse critici met hun burgerlijk gescherm over 'literaire kwaliteit' voor te licht is bevonden, maar dat wel literair bestaansrecht aan 'illegalen' en vluchtelingen durfde te geven. De volgende passage, waarin de allochtone hoofdpersoon zich zijn besluit om naar het Westen te gaan herinnert, is alleen al drie straten in Amsterdam-Zuid waard: 'Die dag nam hij de beslissing dat hij zou gaan. En ik ben niet de laatste die zal gaan, dacht hij [...]. De wereld globaliseert, is een dorp met een door neon verlicht plein waar het altijd feest is, waarvan registraties gemaakt worden die via minstens duizend kanalen, per voor iedereen betaalbare satelliet, de wereld overgaan en een beeld achterlaten van rondborstige, gewillige MTV-poezen die hun altijd natte, kronkelende tongen in Coca Cola blikjes steken terwijl ze met hun tenen de lens bespelen en de arme wereld met zoetgevooisde stemmen toezingen: "Er is feest op het dorpsplein. Waarom ben je hier nog niet? Je bent toch niet op de wereld gezet om met een bojte door je neus en een grote pot rijst op je hoofd de hele dag in je blootje achter de vrachtwagens van Unicef aan te rennen, of de hele dag tegen stenen of een prop kleren aan te trappen in de hoop dat Barcelona, AC Milan of PSV je komt scouten? Kom maar gewoon hierheen, lekkere beer van me. [...] Je hoeft alleen in een bootje te stappen. Er is eten en vrije tijd voor iedereen." En dat reclamespotje werd met de dag spectaculairder, mooier en groter gemaakt. Niemand wilde als trekpoppetje thuisblijven, iedereen wenste als president gekleed naar het feest te gaan.' (Khalid Boudou, De president, Amsterdam 2005, p. 170-171).

Op het dorpsplein blijft het feest. Niet voor de dappere vluchtelingen die de oversteek hebben gehaald, want die mogen alleen maar na afloop het plein schoonvegen en hun dankbaarheid tonen over de hen geboden kansen. De feestvierders ondertussen vervelen zich. Niet omdat het feest niet van hoge kwaliteit is, maar omdat ook hen weer reclamespotjes worden vertoond die steeds een nóg groter feest beloven: nog gewilliger en rondborstiger poezen, nog natter en kronkelender alles, nog méér, méér, méér. Reclamespotjes in de pauze van een boeiende rampenfilm, vol helden op wie we al ons vertrouwen leren te zetten. Want buiten die film is er niets, is er alleen het donker van de perifere delen van het dorp waarin steeds meer akelige schimmen opdoemen.

Een nieuwe politiek? Vermoedelijk zal die uit een nieuwe film moeten ontstaan.

Drink up me academics yo ho!

2008-12-06T23:29:00.001+01:00

Ongetwijfeld is het een vorm van burgerlijk escapisme, mijn fascinatie voor piraten. Gevoed wordt die fascinatie dan ook vooral door herinneringen aan jeugdboeken, die nog niet zo heel lang gelden werden geupdate door een piraat die met een naar volwassenheid voortstuwend bestaan compatibel is, namelijk Jack Sparrow – geen romantische held, geen ruwe-bolster-blanke-pit, maar een intellectuele, ijdele en zelfs bijna androgyne zeerover. Sparrow swingt ongetwijfeld mee als ik mezelf op de gedachte betrap dat de activiteiten van de Somalische piraten vooralsnog het enige serieus te nemen kritische antwoord op de mondiale financiële crisis is. En piraten fascineren me zeker ook vanwege het liedje Seeräberjenny, uit de Dreigroschenoper. Seeräuberjenny zwoegt in een derderangshotel waar ze für jeden het bed opmaakt, waar ze vlug bedankt voor een haastig toegestopte penny. Haar trots haalt ze uit een geheim: de klanten die haar vernederen wissen nicht mit wem sie reden. Maar er zal een avond komen waarop de havenstad vol rumoer is en alleen Jenny glimlachend bij haar afwas staat:

Und ein Schiff mit acht Segeln,

Und mit fünfzig Kanonen,

Wird liegen am Kai.

De piraten plunderen de stad, alleen het lumpige Hotel waar Jenny werkt wordt gespaard. Jenny zelf verschijnt tussen de verschrikkingen als een prinses, ze mag in de haven komen zeggen wie er onthoofd moet worden. 'Alle', antwoordt ze, 'Alle'. En als er weer een hoofd wegrolt, mompelt ze 'Hoppla'.

In de versie van Lotte Lenya vind ik het lied echt verontrustend: er is de breekbaarheid van Jenny, haar sluimerende haat en de sadistische bevrediging die de wraak brengt. Er wordt hier veel zichtbaar: lijden, de psychologie van onderdrukking, de terroristische energie die uit rancune gegenereerd kan worden. Maar dan gebeurt er iets met het lied, door de jaren heen. Als Hildegard Knef Jenny doet, is het lied niet meer hetzelfde: Knef is niet kwetsbaar, alleen maar boos. Haar woede wordt niet zichtbaar als wellustige wraakzucht, maar als morele verontwaardiging, trilt ook niet door een kwetsbare buitenkant heen, maar dreunt in haar forte stemgeluid. Hier is geen subversieve figuur aan het werk, maar een raging bourgeois in een mooie jurk. Het publiek klapt. Wie het nummer vandaag googled komt het opvallend vaak tegen in klaslokalen van conservatoria, waar het verontrustende karakter van het lied volledig gesteriliseerd lijkt.

Voor steriliteit ben ik momenteel een beetje gevoelig.

Ik kom net terug van een wetenschappelijke conferentie waar het ging over de literaire avant-garde. Enigszins verward, moet ik zeggen. Vooral door mijn vlot opborrelende vrolijkheid toen het afgelopen was, dat congres. Niet dat de lezingen zo beroerd waren, of de organisatoren onvriendelijk, integendeel, maar ik voelde me alsof twee dagen in een laboratorium had geleefd en nu weer terug mocht naar de Großstadtdschungel.

Dat had te maken met het licht tijdens de bijeenkomst: dat licht was namelijk volledig kunstmatig en nogal mager en dat is vrij dodelijk in deze lichtarme decemberdagen. Maar ook met één van de lezingen, waarin het ging over ... wel, eigenlijk weet ik niet meer zo goed waarover het ging en ik denk dat ik dat tijdens de lezing ook al niet meer wist. Het leek me ook niet zozeer een lezing, maar een soort draaimolen van avant-garde en modernisten. Voorbij kwamen surrealisten, Breton vooraan en Bataille tegenspartelend achterop, Flaubert toen opeens, Mallarmé, en Joyce, en Proust, en nog een keer Proust, en hé Mallarmé weer, en toen Pound, en toen nog symbolisten. Plotseling begon Peter Handke mee te draaien, door alles heen walste Baudelaire en voor ik het wist kwamen de poststructuralists mee cirkelen: Foucault of course, Derrida, Lacan – Freud cirkelde daar vrijblijvend boven – en toen meende ik Bataille weer even te zien opduiken. Het duizelde me nogal.

Er bleven twee halve zinnen hangen. De eerste was: 'As Derrida wrote in his wonderful essay on …' De tweede ging erover dat de spreker helaas mee moest delen dat hij na zijn lezing de conferentie al weer vlot zou moeten verlaten, vanwege een 'one of those small crises in our academic careers we are all familiar with'. Right. Career. Crisis. Derrida. Wonderful.

Ik moest denken aan een oude medestudent. Aan zijn studie begonnen met positivistische verwachtingen, maakte de filosofische en vooral poststructuralistische twijfel die wij studenten ons eigen moesten maken hem militant weerbarstig: dat was geen echte wetenschap. Hij deed uit protest een jaar bèta, kwam terug en werd de brilliantste student van zijn jaargang en die daar ver omheen. In het laatste jaar las ik bij een Duitse filosoof de oplossing: wie zijn ideeën wilde begrijpen moest zich er eerst tot de laatste snik tegen verzetten en pas dan mocht de identificatie beginnen. Werkelijk begrip is verandering.

En avant-garde had verandering tot inzet, radicale verandering. De literaire avant-garde uit grofweg het einde van de 19de en de eerste helft van de 20ste eeuw wilde die verandering vanuit de literatuur bewerkstelligen en richte zich daarbij op het burgerlijk subject. Derrida is vermoedelijk de denker die de radicaalste filosofische consequenties uit het project van de literaire avant-garde getrokken heeft. En nu hoor ik iemand roepen wonderful en sorry I have to go en dan lijkt me dat het project jammerlijk is mislukt.

Derrida heeft voor iemand die zo práát namelijk geen substantiële betekenis. Derrida is meer een wonderful toestel geworden, een toestel in een academische speeltuin waar hoogleraren intellectuele kunstjes vertonen waarover ze buiten de speeltuin, weer tot de volwassenheid van as we all know teruggekeerd, minzaam om glimlachen. Binnen de speeltuin zijn de kunstjes hen echter bittere ernst, niet vanwege de kunstjes, maar om er het stoerste jongetje van de speeltuin mee te worden. Want wie Derrida, Joyce en Baudelaire wonderful in één keer kan, beheerst de playground.

Wil ik daarmee zeggen dat hoogleraren die zich met de literaire avant-garde bezig willen houden eerst hun burgerlijke subjectiviteit moeten slopen? Ja! Ik denk namelijk dat het noodzakelijk is, noodzakelijk om tot verdere kennis te komen – alleen al literair-wetenschappelijke kennis – om het academische discours te onderbreken waarin namen als Baudelaire, Joyce, Proust, Döblin en the whole bunch of poststructuralists als inwisselbare sjablonen worden doorgegeven in een taalspel dat alleen nog maar betekenis binnen de academie zelf heeft.

Want misschien is het nog erger. Misschien is de avant-garde juist met zoveel enthousiasme de academische humanoria – niet de minste steunpilaar van het burgerlijk subject – binnengehaald omdat ze hier, binnen het laboratorium van de universiteit, een vrolijke wetenschap kon worden, steriel echter voor de werkelijkheid buiten – een buiten, dat dus al bij de geleefde opvattingen van de laboranten begint. Het kan uiteraard ook zijn dat ik paranoïde geworden ben, maar dat lijkt me een tijdelijk verschijnsel dat naarmate ik weer verder van wetenschappelijke conferenties verwijderd ben wel tot een acceptabel niveau afzwakt.

For the time being wil ik me dan maar sterk maken voor meer piraterij in de wetenschap. Die zal zich echter niet kunnen ophouden in het vaarwater van de academische instituties. Gelukkig is het internet een ruim sop voor avant-garde, zelfs voor academische. And now, give me that horizon.

Scherven

2008-11-11T15:53:00.016+01:00

In Nederland vonden, net als in Duitsland, eergisteren herdenkingen plaats van de zogenaamde Kristallnacht, een begrip waarmee verschillende pogroms worden aangeduid die 70 jaar geleden in het nationaal-socialistische Duitsland plaatsvonden. Er werd in de media over bericht, hier bijvoorbeeld, en hier, en hier. Er werden toespraken aan gewijd. En columns.

Ik houd niet van cultuurpessimisme, omdat ik er altijd een narcisme in meen te kunnen ontdekken. Een cultuurpessimist organiseert zijn werkelijkheid in een proces van verval, waarin uiteindelijk alles kan worden betrokken - behalve zijn eigen kritiek. Zo redt de cultuurpessimist in de eerste plaats steeds zichzelf, niet de cultuur. Maar misschien is het juist daarom dat de manier waarop men in mijn land van herkomst de Kristallnacht werd herdacht, hoe erover werd geschreven, een gevoel van ontreddering bij me bewerkstelligt: dit is mijn cultuur, waarin zo wordt gepraat. Hier ben ik onderdeel van. Ik wil daarom tegenpraten, hoe lachwekkend tegenpraten in de micro-openbaarheid die mijn weblog is, ook zal zijn.

Het begon al vorige week, toen ik de ophef zag ontstaan rond een lesboek ter ondersteuning van de zogenaamde dag van het respect, bevattende het zinnetje: 'De film Fitna van Geert Wilders of het boek Mein Kampf van Adolf Hitler zijn gebaseerd op eenzijdige denkbeelden.' Nee, ah en oeh, klonk het niet alleen bij de PVV, dat mag natuurlijk niet, zo tendentieus en op één lijn met. Na veel gescheld liet de directrice van de verantwoordelijke stichting weten zich voor haar kop te slaan en de boel aan te passen. Jaja, wij hebben respect voor elkaar.
Nu, ik zie geen enkele reden waarom ik respect voor een vulgaire brulaap als Wilders zou moeten opbrengen - de betekenis van het woord 'respect' is überhaupt dermate uitgehold dat ik niet meer in staat ben er nog zoiets als een persoonlijke betekenis in te kunnen leggen. Maar dan: ik vraag me verbijsterd af waarom niemand de werkelijke obsceniteit van dit zinnetje lijkt waar te nemen. Onzinnige vergelijkingen met het nationaal-socialisme zijn - in Nederland èn in Duitsland - bijna dagelijkse kost, maar dat iemand Mein Kampf als gebaseerd op 'eenzijdige denkbeelden' durft voor te stellen - zo dom, zo ungebildet, zo naïef heb ik het toch nog niet vaak gehoord.
... misschien voor meelezende pedagogen: 'eenzijdig', dat is incompleet, niet volledig, van één kant. Daarmee maken de schrijvers van dit lesboek het beeld dat Hitler van Joden schiep alsnog wáár - alleen, het was maar een halve waarheid. Hij had het ook een keer van hun kant moeten bekijken, zoiets. En de auteurs wilden de kroost nog geruststellen ook: 'Gelukkig zijn er ook een heleboel boeken, musea en toneelvoorstellingen die juist respect tonen voor mensen die anders denken, anders geloven of er anders uitzien.’ Een beetje meer respect voor anderen en het was met Hitler allemaal wel losgelopen.

En dan, de 'Kristallnacht' - het begrip wordt in alle berichten kritiekloos, zonder enige vorm van toelichting gebruikt, terwijl het in Duitsland al jarenlang ter discussie staat. Er is een theorie die het begrip een oppositionele oorsprong toekent, er een cynische vorm van talig verzet in herkennen wil, zeker is dat de voorstelling van een 'Kristallnacht' met veel enthousiasme door de nationaal-socialisten zelf werd gebruikt. De nazi's spraken zelfs van hun 'Reichskristallnacht', vol trots over het zo schitterend aan scherven geslagen Joodse leven in Duitsland - niet een woord, dus, dat zomaar bij een serieus bedoelde herdenking of in de berichtgeving daarover op zou mogen duiken.
Het gaat bij de discussie om het begrip bovendien om meer dan een haarkloverij van Duitse historici die nerveus op zoek zijn naar het 'zuivere' woord. Ook onder een 'fout', een beschmutztes woord zijn integere herdenkingen mogelijk. Maar het kritiekloze gebruik van dìt begrip brengt de voorstelling met zich mee dat het hier om een op zichzelf staand moment in de geschiedenis zou gaan. Wie, zoals dat in Duitsland nu meestal gebeurt, met betrekking tot de gebeurtenissen rond 9 november van een 'progrom' spreekt, maakt een gruwelijke continuïteit zichtbaar: de deels georganiseerde en deels spontane misdaden tegen de Joden hadden namelijk een eeuwenoude traditie, in Duitsland, in geheel Europa en in Rusland. Een traditie waarbinnen de nationaal-socialisten opereerden en waarvan ze dankbaar gebruik hebben kunnen maken.
Die continuïteit is in de Nederlandse media onzichtbaar. Men spreekt van een 'begin' van de shoa, een 'voorportaal' of erger nog: 'De nacht vol aanslagen bleek het startsein voor de vervolging van Joden in Europa.' Het startsein - zelfs het NRC reproduceerde deze metaforiek, die het gruwelijke retoucheert tot de allerbanaalste dagelijksheid van de sport.

Misschien is het helemaal niet verbazingwekkend dat in een cultuur die zo slordig, zo ahnungslos met de shoa omgaat herdenkingen schaamteloos worden geïnstrumentaliseerd. Toch wil ik me laten verbijsteren door het gemak waarmee heren als Ed van Thijn en Mohammed Rabbae door de geschiedenis van de jodenvervolging heen zappen en vervolgens vlug overgaan tot hun kritiek op Fitna. Fitna! Een gehyped en weggehoond filmpje! Ik wil me erdoor laten verbijsteren, want kritiek op de heren zet de hysterische banaliteit van hun vertogen alleen maar voort en maakt van de te herdenken geschiedenis een volgend politiek event. Ik wil me erdoor laten verbijsteren, juist omdat het bijna niet meer serieus te nemen is.

Een multicultureel drama herlezen

2008-10-24T21:12:00.002+02:00

Voor mijn college hield ik me de afgelopen dagen bezig met de tekst ‚Het multiculturele drama‘ van Paul Scheffer, gepubliceerd aan het begin van 2000 – merkwaardig, trouwens, hoe dat jaartal naarmate we er op de kalender van uit de buurt raken weer iets van de magie terug begint te krijgen die het halverwege de jaren negentig had. Scheffer begon het nieuwe millenium met de vaststelling dat het niet goed ging. Nog geen vier maanden later kwam er een kamerdebat en was de discussie rond de multiculturele samenleving een feit.
De tekst nu te herlezen, na alle politieke en maatschappelijke turbulenties van de afgelopen jaren, stemt nogal cynisch. Eigenlijk zijn alle elementen die in het debat over de multiculturele samenleving een rol zijn gaan spelen, bij Scheffer al aanwezig: hij zag het door hem geconstateerde ‘drama’ als een urbaan probleem, wees op de discrepanties tussen het multiculturele politieke beleid en het maatschappelijke draagvlak daarvan, maakte duidelijk dat in de Nederlandse maatschappij geassimileerde allochtonen (‘individuele succesverhalen ‘, zoals hij het noemde) niet zonder meer als rolmodel voor hun eigen kring functioneren. Hij had het over achterstanden in het onderwijs, over criminaliteit, over de Islam als remmende factor bij integratie – de scheiding van staat en kerk mocht al uitgebreid de revue passeren. En: Scheffer hield een pleidooi voor een herwaardering van de nationale identiteit aan autochtone zijde, gekoppeld aan een soevereiner ideologisch normbesef.
Tijdens het lezen noteerde ik: het lijkt wel of we sindsdien geen stap verder zijn gekomen. Ik heb althans de indruk dat, wanneer er met betrekking tot dit onderwerp onderhandeld, gediscussieerd, gescholden of beleid gemaakt wordt, de oriëntatiepunten – waar zit het probleem? waardoor wordt het veroorzaakt? enz. – nog steeds dezelfde zijn. Goed, niemand heeft het tegenwoordig nog over gedogen en Scheffer behandelt de Islam nog niet vanuit een genderperspectief – de moslima moest, als stijlfiguur, in 2000 nog ontdekt worden. Maar we hebben het nog steeds over criminaliteit, over onderwijs, over de Verlichting en de Islam, over national reconciliation.
Hooguit de manier waarop verschilt. Scheffer betoogde op een behoedzame toon. Hij legde geduldig en ogenschijnlijk naar alle kanten toe welwillend uit wat het probleem was, waarom er iets moest gebeuren, waarom dit probleem om andere oplossingen vroeg dan onze politiek gewend was. Aan alles is te merken dat hij zich, zeker als sociaal-democraat, welbewust in een taboesfeer begaf. Hier en daar is de toon zelfs schoolmeesterlijk vermoeid: ‘Jongens en meisje, jullie zien toch ook wel in dat ... .’
Schoolmeesters zijn er nog steeds meer dan genoeg in de discussie over de multiculturele samenleving, maar hun toon lijkt inmiddels slechts bij uitzondering niet hysterisch. Scheffers soms vermoeide behoedzaamheid is vergeleken daarbij een verademing. Nu zijn er verklaringen voor die hysterie: er is het nodige gebeurd dat het emotionele gewicht van deze discussie topzwaar heeft doen worden. Sterker nog: het lijkt wel of de discussie alleen nog maar een soort collectieve traumaverwerking dient, die veel verder van de maatschappelijke werkelijkheid af is komen te staan dan het politiek correcte denken van de jaren negentig dat Scheffer destijds als onrealistisch aanklaagde. Ik bedoel: gaat het nog ergens over, die ophef over Marokkaanse probleemjeugd in Gouda, bijvoorbeeld? Draagt de discussie nog concreet iets bij aan de versterking van de maatschappelijke cohesie die Scheffer zocht?
Die indruk heb ik zelden. En daarmee lijkt de inzet van Scheffers betoog, hoe groot de resonantie ervan ook geweest is, hoezeer het stuk vermoedelijk ook opgeladen zal gaan worden met historische betekenis, goeddeels mislukt. Scheffer richtte zich tot de politieke en intellectuele elite in Nederland, die volgens hem bewust bezig was een probleem te ontkennen. Uit de discussie die hij wilde ontketenen moest een zelfbewuster politieke houding resulteren die assimilatie op basis van een nationale identiteit afdwong. Eigenlijk verweet hij de elite te weigeren het allochtone deel van de bevolking bij een strenge (schoolmeesterlijke?) hand te nemen en ze over de dramatische ‘kloof’ naar een autochtone way of life te begeleiden.
Dit verwijt is zich met Fortuyn gaan verzelfstandigen en heeft monstrueuze dimensies kunnen gaan aannemen: eerst was het de ‘linkse kerk’ die de problemen niet wilde benoemen, inmiddels kon een flink deel van het Nederlandse electoraat warm lopen voor een anoniem ‘ze’. Sinds Scheffer is de elite in Nederland van nonchalance naar een soort verstijfde hulpeloosheid gemanouvreerd. De dwingende roep om meer autoriteit lijkt de autoriteit van de elite alleen maar verder te hebben uitgehold. Initiatieven als ‘benoemen en bouwen’ of dit soort fratsen vind ik althans eerlijk gezegd tekenend voor de bijna aandoenlijk krampachtige manier waarop met de problematiek wordt omgegaan.
Souverein vind ik in deze discussie zelden iemand. Ja, behalve Naema Tahir natuurlijk. Maar haar verschijning maakt dan ook Scheffers belangrijkste vergissing zichtbaar, denk ik. De maatschappelijke ‘kloof’ die hij constateerde loopt niet tussen allochtoon en autochtoon, de ‘kloof’ loopt dwars door elk individu heen. In een geglobaliseerde wereld zijn we allemáál verscheurde identiteiten. Pas als we onze individuele verscheuringen toe durven te geven ... maar wacht, ik merk dat ik mijn eigen scheuren probeer op te heffen in een abstract ‘we’... tijd om te stoppen met schrijven, dus.
Het is gelukkig ook weekend geworden en eerder genoemde Naema Tahir heeft alweer een nieuw boek uit, Groenkapje en de bekeerde wolf. Ik wil maar zeggen: schipperen in deze ingewikkelde wereld is soms ronduit heerlijk.

Een held voor vandaag

2008-10-09T15:59:00.006+02:00

Ik zit vandaag in mijn bureau op de universiteit en er kloppen steeds studenten aan de deur. Het wintersemester is begonnen en dat betekent dat zich een nieuwe lichting eerstejaars heeft aangediend. Om hen enigszins wegwijs te maken in het complexe gebouw waarin mijn instituut is gehuisvest, heeft de pas opgerichte studievereniging een speurtocht uitgezet. Ikzelf ben onderdeel van deze speurtocht en moet steeds vertellen wie mijn favoriete auteur is.

Toen ik vorige week gevraagd werd naar het ene ‘goede antwoord’ – speurtochten hebben nou eenmaal één goed antwoord nodig – moest ik echt nadenken. Ik dacht aan Philip Roth, van wie ik in de afgelopen weken twee boeken verslond, aan Brigitte Reimann, die ik onlangs aanbeveelde aan iemand die op zoek was naar iets Duits en ook goed. Maar als de moderne Nederlandse literatuur representerende, moest het natuurlijk wel een Nederlander zijn, die favoriete schrijver van mij. Ik overwoog Havank – waarom zou een vroege jeugdliefde immers géén favoriet blijven –, aan Reve (natuurlijk) en aan Lodewijk van Deyssel.

Maar Reve kan ik niet aan eerstejaars uitleggen en van Lodewijk van Deyssel ben ik even moe. In het tweede deel van de biografie (zie hieronder) las ik net iets teveel in het ‘Dagboek van Hygiëne’ - of was het het ‘Dagboek van Appreciaties?’ – dan goed voor mijn Van Deysselliefde was. Ik bedoel, ik houd natuurlijk evengoed van hem, kan er bijna elke dag van genieten dat ik aan een proefschrift over hem bezig ben, maar ik kan nu even niet uitleggen waarom ik hem mijn favoriet zou willen noemen. Sorry, Louis, just because I love you doesn't mean I like you.

Er is één dichter waarvan ik denk dat ik heel goed kan uitleggen waarom ik van hem houd, namelijk Herman Gorter. Zojuist liet ik de nieuwe eerstejaars door de bundel Verzamelde lyriek tot 1897 bladeren en wist ik weer zichtbaar geworden wat ik aan het werk van deze man zo verbluffend vind. Ik ken geen dichter die zijn denken zo nauw, zo radicaal in zijn lyriek uitleefde. Of misschien is het zo: ik ken geen dichter die zijn lyriek zo met zich mee heeft laten leven. Of beter nog: wiens leven zo lyrisch, wiens lyriek zo levend is. Gorters radicaliteit, de passie waarmee hij steeds weer anders dacht, spat van de bladspiegel af.

Om daar nog iets meer zichtbaar van te maken wilde ik een gedicht lezen. Ik had voor iets uit Verzen 1890 kunnen kiezen, een gedicht waarin de taal een werkelijkheid vangen moet die ze niet aankan en stukloopt; ik dacht aan de hartekreet ‘Oh God, ik sta aan den verkeerden kant!’, uit het gedicht dat zijn bekering tot het socialisme markeert, of aan een gedicht waarin hij de ‘leer’ van Spinoza aan de mensheid als het ultieme verlossende inzicht presenteert - een inzicht, overigens, dat later heroverwogen en vervangen wordt door een ander, dat met evenveel overtuiging (en even overtuigend) als ultieme verlossing wordt neergezet.

Uiteindelijk koos ik voor een sonnet uit de postuum gepubliceerde jeugdgedichten, de dingen die hij schreef toen hij zeventien, achttien was. De hele Gorter is hier al: het licht, de zee, de lente, de verschijning van de vrouw die alles verandert, zijn radicaliteit. Zo gaat het:

Ik pleegde door het leven heen te gaan,

als door een galerij vol schilderijen

en groote vakken kleur gevat in rijen

van zuilen, die op effen vloeren staan.

Zoo schreed ik voort en zag maar zelden aan,

wat langs mij ijld‘ in ijle kleurenrijen

verwonderd stonden weinigen bezijen,

vèr wijkend uit de volle drokke baan.

Nu zien mijn oogen diep in zeeën licht

en hellen glans uw beeltenissen staan

van vele kleuren en van fijne lijn.

Nu stukken mijne voeten van het gaan,

en stroomen tranen van mijn strak gezicht,

en noem ik namen die geen namen zijn.

En die laatste, raadselachtige slotzin, die maakt dat ik zo zonder enige aarzeling over Herman Gorter als de dichter van wie ik het meest houd kan praten. Gorter heeft het over de heel grote dingen, over dingen die eigenlijk niet in woorden te vatten zijn. Maar het toch te willen gaan zeggen, in volle overtuiging, huilend, verbluft en beminnend die namen te noemen die geen namen zijn ... . Ter Braak zei ooit dat zelfs als Gorter gefaald heeft – en er zijn momenten in zijn oeuvre die óók als falen gedacht moeten worden – dat zelfs als Gorter gefaald heeft, hij nog altijd heroïsch heeft gefaald.

Decadent?

2008-09-22T21:48:00.004+02:00

Er zijn verschillende redenen waarom ik een stukje wil schrijven onder bovenstaande titel. De eerste is een experimentele. Enkele dagen geleden, het was de eerste regenachtige zondagmiddag van het jaar, voegde ik een nieuw element aan mijn blog toe: een reclameblokje, dat Google AdWords wordt genoemd – u vindt het in het rechtermenu, onderaan.
Google AdWords en ik. Kijk, dat zit zo. Nog niet zo heel erg lang geleden werkte ik een tijdje voor het online bedrijf Zanox. De naam roept bij u misschien niet ten onrechte associaties op met tandpasta of pillen, maar ik heb bij dat bedrijf veel geleerd. Vooral over internet, of nog specifieker: over internet en geld. Google AdWords, weet ik, is één van de effectiefste manieren voor particuliere webloggers om enig financieel gewin aan hun online activiteiten te onttrekken. Google AdWords is namelijk, as we say in the trade, ‘content based’.
Gebaseerd op de inhoud? Zeker, zeker. Als ik de applicatie van AdWords op dit blog plaats, wordt de inhoud ervan gelezen door Google. Bepaalde, veel terugkerende of prominent geplaatste woorden worden vervolgens gekoppeld aan een database met adverteerders. Stel: ik schrijf hier een verhaal over haring, dan is de kans groot dat er vervolgens in mijn AdWords-blokje een link verschijnt naar een adverteerder die via Google haring probeert te verkopen. Als u in Duitsland mijn blog leest, is de kans trouwens groot dat u geen haring maar Hering of Matjes aangeboden krijgt. En het gaat nog veel verder: had ik AdWords een tijdje terug op dit blog geplaatst, juist toen het stukje over Naema Tahir op mijn blog stond, dan was de kans groot geweest dat er een link verscheen naar het Rotterdams podium dat via Google op een discussieavond met de leukste zomergaste van dit jaar wilde wijzen.
Maar nu had ik een stuk geplaatst over Pricks Van Deyssel-biografie, met als titel ‘Een biograaf als vader’. De synergie van dat stuk met mijn AdWords resulteerde in reclame voor ... vaderschapstesten. Niet slecht, denk ik, voor de eerste regenachtige zondagmiddag van het jaar. Maar mijn ambities gaan toch verder en ik schrijf een stukje met ‘decadent?’ als titel.

Persoonlijk hoop ik op een gesponserde link naar de website van de republican party. Dat zit namelijk zo. Diezelfde regenachtige middag werd afgesloten met de lectuur van een interview met de Amerikaanse socioloog Richard Sennett. Die vertelde wijze dingen over de VS en globalisering, over financiële crises en consumptiecultuur en over Sarah Palin. Hij noemde haar een decadente figuur.
Ik moest goed nadenken: ik associeer Sarah Palin met veel, maar niet met decadentie. Het eerste begrip dat me te binnenschiet als ik aan haar denk is solid. Veel weet ik niet van haar, maar haar verschijning intrigeert, of beter: intimideert me als iets intakt massiefs. Hier is iemand die niet modern is stukgedacht, die leeft vanuit een overtuiging en daardoor weinig kwetsbaar is. Decadent relateer ik juist aan verwarring, aan broosheid, aan verspilling, aan kunstmatigheid.

Het begrip is bij mij vermoedelijk gehistoriseerd: voor mij hoort ‘decadent’ bij het einde van de 19e eeuw, waarin iemand als Van Deyssel met al zijn broosheid en verwarring de burgerlijke cultuur met haar eigen verval confronteerde. Politiek gezien, ondanks Van Deyssels democratische dédain, situeer ik ‘decadent’ gewoonlijk links.
En nu is daar Palin, die haar conservatieve opvattingen op een militante manier uitdraagt en door Sennett als decadent wordt getypeerd. Hij legde het uit: Palin representeert de cultuur van de Amerikaanse provinciestad – een overzichtelijke kosmos die aan zichzelf genoeg heeft en waarin iedereen kan terugvallen op een betrouwbare normaliteit van kerk, kruidenier en county club. Een cultuur, met andere woorden, die nog maar nauwlijks bestaat: Sennett ontdekt in hetgeen Palin representeert een melancholie naar een Heile Welt waar globalisering, terrorisme en moderne onzekerheid aan voorbij zijn gegaan.
Wat Palin decadent maakt is dat haar verschijning juist het verval van de solide normaliteit van de provinciestad zichtbaar maakt. Was de cultuur van de geborgen provinciestad werkelijk nog intakt, dan hoefde ze niet op een dergelijk militante manier verdedigd te worden. Sterker nog: het is de vraag of de cultuur die Palin representeert wel ooit heeft bestaan, of ze niet veelmeer als een bij elkaar geschreeuwde utopie moet worden beschouwd die een rechts, lui en escapistisch antwoord op de reële problemen van de 21ste eeuw is.

Ik vind het geruststellend een figuur als Palin decadent te kunnen noemen. Voor iemand (zoals ik, soms) die een progressieve houding probeert te ontwikkelen zonder terug te vallen op een monolitisch denksysteem – en daarbij niet apolitiek wil worden – is het moeilijk standhouden tegen het retorische geweld van ‘we-moeten-weer’ en ‘recht-door-zee’-zeggers. Ik denk vaak genoeg dat mijn argumenten voor hen nooit geldig kunnen zijn omdat mijn ideologische discontinuïteit onvruchtbaar is, of althans sneller tot politieke en maatschappelijke steriliteit voert dan hun solide zekerheden. Gedacht vanuit die zekerheden is de manier waarop ik probeer te denken eenvoudigweg ... absurd. Maar met Sennett voelde ik me even gesterkt in de overtuiging dat een zo oprecht mogelijke acceptatie van die absurditeit, mijn eigen inclusief, een voor deze wereld realistischer houding oplevert dan Palins decadentie.
Zo. Ik ga dan nu ook maar niet besluiten wie decadenter is, Verdonk, Marijnissen, Lafontaine of Huber. Of Bin Laden. Ik ga mijn conversie optimaliseren.

Een biograaf als vader (2)

2008-09-04T17:02:00.002+02:00

(vervolg)

Prick wordt door deze overlapping meegezogen in het complex Van Deyssel, gaat er deel van uit maken en kan er uiteindelijk net zo min wijs uit worden als J.A. Alberdingk Thijm, of preciezer: zijn tolerante, redelijke manier van denken schiet tekort om de radicaliteit, de agressie te begrijpen waarmee Karel leeft en Van Deyssel schrijft. Dit onvermogen wordt des te brisanter als gaandeweg de biografie steeds duidelijk wordt dat die radicaliteit zich voedt uit de verhouding tussen J.A. en Karel Alberdingk Thijm – en, parallel daaraan, het schrijverschap van Van Deyssel, die me heel duidelijk een zoon lijkt, aan die verhouding ontspringt. De vader Alberdingk Thijm moet zowel voor Karel als Van Deyssel zoiets geweest zijn als de grote andere: iemand die precies dat representeerde waartegen hij in opstand kwam, maar waaraan hij tegelijkertijd zijn betekenis ontleende.
Veel van deze verhouding wordt zichtbaar in het verhaal ‘Jeugd’. Hierin wordt een naamloze figuur, een zoon, in een snoepwinkel aangesproken met meneer, een gebeurtenis die hem tot een nieuwe, souvereine zelfervaring brengt. Die souvereiniteit is uitgesproken fallisch – de protagonist voelt zichzelf na zijn bezoek aan de snoepwinkel ‘als een hooge paal’ door de stad lopen – en krijgt expliciet vorm in een nieuwe verhouding tot ‘het vader’. De protagonist heeft vooralsnog niets buiten ‘het vader’ gekend, maar nu voelt hij het ‘aan hem heen geweven levenskleed van de vaderhuiskleuren’ van zich ‘afzinken’, voelt dat ‘het vader’ ‘weg, gedoofd’, er niet meer is, dat deze nu ‘buiten’ hem, als een gewoon mens. Die verandering valt samen met de ontdekking van een ‘hooger leven’.
Wat dit ‘hooger leven’ precies inhoudt, blijft oningevuld – typisch voor Van Deyssel, wiens oeuvre in het niet valt vergeleken bij de immense hoeveelheid plannen die hij met zijn schrijverschap had. De betekenis van Van Deyssels creatieve impotenties, te verbinden met Karels levenslange masturbatiezucht, is naar mijn idee te vinden in de ambivalente verhouding tot ‘het vader’, met de manier waarop ‘het vader’ door Van Deyssel en Karel werd gedacht. Of in elk geval: er is aan die impotenties meer betekenis te geven dan de nuchtere interpretatie van Prick, die stelt dat Van Deyssel door vooral bezig zijn met het plannen van zijn werk en niet met het werk zelf steeds stokken tussen zijn eigen spaken stak. Een vaststelling, die ik me als welgemeende raad ook in een brief van J.A. aan zijn zoon zou kunnen voorstellen. Jozef Alberdingk Thijm, die zijn zoon zelfs hielp bij het vervaardigen van allerhande ingewikkelde instrumenten - kartonnen handschoenen met spijkers en zo - die hem het masturberen onmogelijk zouden moeten helpen maken.

Van Deyssels verlangen geldt J.A. Alberdingk Thijm: diens status als gerespecteerd dichter en criticus, als professor, als gefortuneerd, invloedrijk en wellevend man – Van Deyssel ambieërt die macht. Daarom gaat, moet hij hem evengoed haten en in opstand komen tegen zijn religieuze, poëticale en zedelijke standvastigheid, tegen zijn redelijkheid en zijn solide levenswandel. Van Deyssels werk, zeker tot aan 1890 is te lezen als precies dat: een poging radicaal te breken met alle zekerheden van het burgerlijke leven, zich te onttrekken aan de macht van ‘het vader’ en te ontsnappen naar een ijle, vaak ook beangstigende leegte. Beangstigend: dat de protagonist in ‘Jeugd’ zich kan losmaken van zijn vader, zijn vader ‘buiten’ hem kan weten, is een ‘erge gebeurtenis’.
Want dat is er ook: schuldgevoel over zijn afhankelijkheid, over zijn onvermogen te voldoen aan de verwachtingen van de grote vader, over het steeds maar uitblijven van een oprecht antwoord op diens liefde. Er zijn dagboekaantekeningen, gepubliceerd onder de naam Van Deyssel maar waarschijnlijk door Karel in diens wildste tijd neergeschreven, die getuigen van de immense angst die de voorstelling van het overlijden van J.A. bij hem opriep. En dat Karel, ná de periode waarin hij alles gedaan heeft wat zijn vader verbood, gaat trouwen, in de Ardennen een bijna heremitisch schrijversbestaan gaat voeren en zelfs weer even terugkeert tot de katholieke kerk – met een biecht! – is op te vatten als één grote compensatiebeweging.
Hoe fragiel dit heremitische bestaan dan ook was, blijkt uit de vele brieven uit die tijd waarin Karel steeds weer wil vertellen hoe gedisciplineerd en gelukkig hij is. Verklaringen die veel meer bezweringen dan constateringen lijken te zijn. Maar dat het bij dit bestaan echt om een mislukte mimicry van ‘het vader’ ging, blijkt veel meer nog uit een brief, waarover Prick eigenlijk alleen maar weet op te merken hoe gelukkig het was dat de geadresseerde deze niet onder ogen kreeg. De brief werd pas bijna honderd jaar later gepubliceerd in De Scheldkritieken en is via de volgende pagina te raadplegen onder noot 39.
De aanleiding voor deze uitbarsting was één opmerking van J.A., waarin deze hem herinnerde aan de ‘voorwaarden’ die hij gesteld had aan de financiële ondersteuning van Karel en zijn jonge vrouw. J.A. had geruchten over Van Deyssels Een liefde gehoord en vermoedde daarin niet ten onrechte schendingen van één van zijn voorwaarden, namelijk dat Karel niets zou publiceren dat in strijd was met de Heilige Schrift of de algemeen erkende zedenwetten. Karel, Van Deyssel, misschien allebei, barst los, allereerst over wat hij allemaal niet wil zeggen: hij wil zijn vader namelijk niet als kunstenaar antwoorden hoezeer deze zich belachelijk maakt voor de wereldgeschiedenis door als ‘père, bourgeois et érudit, phraseur d'esthétique, petit commentateur de poètes obscurs, petit professeur à quelque académie de la Hollande’ de ‘carrière grande et simple de son fils’ te verhinderen; hij wil hem er niet aan herinneren dat zijn werk nooit ‘groot, enorm en immens’ is genoemd, in tegenstelling tot het zijne; hij wil hem er ook niet op wijzen hoe inconsequent hij is door hem wel te hebben willen onderhouden in zijn wildste tijd, maar nu hij getrouwd is en hard werkt niet meer. Wat hij wel wil zeggen: ‘[...] ik zal niet gematigd zijn, ik zal steeds grooter verachting toonen voor de beginselen, die de maatschappij en u als lid van haar beheerschen, ik zal mij hoe langer hoe meer gedragen als bestonden de voorwaarden niet waarvan gij spreekt. Ik zal u tergen, tergen, tergen, - en dan tart ik u die voorwaarden te doen gelden, dan tart ik u mij aan mijn lot over te laten, gij hoort 't?’ Wel wil hij tegen de ‘platonische hoereerder met 18e eeuwsche glimlachjes’ zeggen dat zijn vrouw van hem houdt, de vrouw namelijk die als dienstmeisje ‘avond aan avond voor u ópbleef om uw zieke beenen te wrijven’, het meisje, ‘dat gij de onbeschaamdheid had van s'avonds te kussen vóor zij naar bed ging in weêrwil van uw vrouw, die boven lag’. Wel wil hij zijn vader zeggen dat niet hij van hem afhankelijk is, maar dat hij afhankelijk is van zijn zoon, want: ‘Ik ben groot, gij klein’.
Dat Karel deze brief meteen terugnam als ‘een kermis van onbeschaamdheid, een exces van brutaliteit’ is veel meer dan gelukkig. Het is wezenlijk: de souvereiniteit ten opzichte van zijn vader werd nooit dusdanig reëel dat ‘het vader’ werkelijk buiten hem was, werkelijk ‘weg’ was. Ik denk dat veel van de impotenties waarmee Van Deyssel zich steeds weer geconfronteerd zag, een verklaring kunnen vinden in dit gebrek aan werkelijke souvereiniteit. Wat er wel komt, zijn steeds weer pogingen om met de bizarste bewegingen weg te komen van ‘het vader’.
Misschien komt het nog in deel twee van de biografie, die terwijl ik dit schrijf op mijn bureau ligt te wachten. Ik vermoed van niet. Deel één eindigt met de dood van J.A. in 1889 en, als ik het oeuvre van Van Deyssel goed in mijn hoofd heb, bestaat het grootste deel van wat na 1890 geschreven wordt uit ... jeugdherinneringen.

Nogmaals: ik heb hier geen kritiek op het perspectief van Prick willen schrijven. Ik respecteer dat perspectief, zoals ik respect en begrip en ook wel sympathie op kan brengen voor de houding van J.A. ten opzichte van zijn zoon. Toch vormde het lezen van de als laatste geciteerde, onverzonden brief het hoogtepunt van mijn biografielectuur: ik moest erom lachen, maar ik schrok er ook van of althans: ik voelde me er ongemakkelijk bij, op een manier waarop ik me bij het kijken naar een stierengevecht ongemakkelijk zou voelen: geschokt wel, verontwaardigd misschien ook, maar toch en vooral steeds gefascineerd.
Iets vergelijkbaars gebeurde me tijdens het lezen van een passage uit American Pastoral van Philip Roth, het andere boek van mijn augustus. Een sterk boek, tsjonge, een böses boek, waarin over het leven verteld wordt van Seymour Levov, een Amerikaanse Jood, kleinzoon van een immigrant die alle beloften van de nieuwe wereld waarmaakt: hij wordt een held in basketball, baseball en football, hij trouwt met een voormalige Miss New Yersey die toch heel slim is en neemt met veel succes de fabriek van zijn vader over. Maar dan komt de oorlog in Vietnam de dream verstoren, in de gestalte van zijn enige, gekoesterde dochter. Hij beantwoordt niet alleen haar protest tegen de oorlog met alle begrip van de wereld, hij toont zich ook tolerant en geduldig als het engagement van dochterlief steeds nadrukkelijk van anti-war naar anti-everything afglijdt.
Het eindigt met een bom: de dochter blaast het postkantoor van haar ouderlijke woonplaats op, waarbij een dode valt. Echt alles eindigt met die bom: niet alleen verliest Seymour zijn dochter, hij verliest ook al zijn andere geluk: hij vervreemdt van zijn vrouw, van zijn vrienden, van zichzelf - of althans: van datgene waarin hij geloofde: redelijkheid, tolerantie, bezit, rust en vooral: geluk. Zijn dochter ziet hij nog één keer terug: inmiddels is ze Jain geworden, wil niets meer bezitten, verlangen of voelen, wil eigenlijk niet meer lopen omdat ze levende wezens onder haar voeten zou kunnen vertrappen, wil zich zelfs niet meer wassen omdat ze daarmee het microbiotische leven in het water doodt. Voor Seymour is ze nu een volledig raadsel, een raadsel dat hem waanzinnig maakt, maar nog steeds de dochter van wie hij houdt.
In wanhoop belt hij zijn broer Jerry op, het zwarte schaap van de familie, of eigenlijk meer een zwart beest: hij is zes keer gescheiden, heeft lak aan iedereen, vooral aan zijn vader en zelfs aan de patiënten wier leven hij als dokter heeft gered en die hem hun dank willen tonen. Seymour hoopt op begrip, hoopt op troost, maar Jerry gaat hem uitleggen wat zijn probleem is: ‘You are the one who does everything right.’ Als Seymour vervolgens wanhopig vraagt wat daarmee mis is, knalt Jerry terug: ‘Nothing. Except that’s what your daughter has been blasting away at all her life. You don’t reveal yourself to people, Seymour. You keep yourself a secret. Nobody knows what you are. You certainly never let her know who you are. That what she’s been blasting at – that faςade. All your fucking norms. Take a good look at what she did to your norms.’
Seymours wanhoop wordt hierdoor uiteraard alleen nog maar groter en uiteindelijk zag ik hem uitroepen: ‘This is terrible. Horrible. Everything is horrible!’ En dan weet zijn broer: ‘Now you’re getting it. Right! My brother is developing the beginning of a point of view. A point of view of his own instead of everybody else’s point of view. Taking some other than the party line. Good. Now we’re getting somewhere. Thinking becoming just a little untranquilized. Everything is horrible. And so what are you going to do about it?’

Nothing.

Toch is Seymour de enige sympathieke figuur in American Pastoral. En in In zekerheid van eigen heerlijkheid delen de biograaf en J.A. Alberdingk Thijm mijn sympathie. Maar allemaal zien ze, in verschillende gradaties, hun tolerantie, hun redelijkheid, hun gezond verstand tekort schieten als ze met de realiteit worden geconfronteerd. Een irrationele, geweldadige en vooral verscheurde realiteit. Daar wordt het eng, daar wordt het fascinerend. Want waar mensen als Jerry, als Van Deyssel die realiteit naar de taal wisten te brengen, daarin zoeken we.

Een biograaf als vader (1)

2008-09-04T10:47:00.005+02:00

De omvang had me het lang genoeg doen uitstellen, nu kon ik er voor mijn promotieonderzoek echt niet meer aan ontkomen: augustus ging voor een niet onaanzienlijk deel op aan het doorwerken van het eerste deel van Harry G.M. Pricks biografie over Lodewijk van Deyssel (en ook, of vooral, over Karel Alberdingk Thijm? – kom ik straks op terug), In de zekerheid van eigen heerlijkheid. Zoals dat meestal gaat met lang uitgestelde klussen, viel de lectuur mee: een klus was het, maar wel één die loonde, fascineerde zelfs.

Dat heeft veel te maken met het onderwerp zelf: ik vind Van Deyssel en het complex van reële en schrijversidentiteiten om hem heen ongemeen boeiend. Maar dat wist ik al. Dit boek dankt echter ook veel aan de excentrieke biograaf: ik heb me tijdens de lectuur geen enkel moment verveeld, ondanks de bijna maniakale punctualiteit waarmee Prick het leven van de gebiografeerde weergeeft, ondanks de schaamteloosheid waarmee Prick hele correspondenties citeert: ik wilde zelfs de in het Frans opgestelde, desondanks huiveringwekkend dweperige brieven van Wilhelmina Anna Sophia Alberdingk Thijm lezen, de moeder van de gebiografeerde, gretig lezen zelfs, met een woordenboek ernaast.

De immense hoeveelheid materiaal uit het complex Van Deyssel, het materiaal dat dit complex uitmaakt, laat Van Deyssel alleen nog maar fascinerender worden, en Prick leidt zijn lezer door dit materiaal heen als een betrouwbare gids: verklarend, enthousiasmerend en eigenzinnig - ik zou willen dat er meer mensen waren die over Nederlandse literatuur schrijven en zomaar zinnen produceren als de volgende, uit een passage over Karels moeizame verhouding tot het docentencorps van het seminarie van Rolduc, waar hij als tiener leerling was: ‘De prefect Ramakers, die strikt genomen van het [docentenkorps] geen deel uitmaakte, want op Rolduc uitsluitend disciplinaire functies vervulde, vertegenwoordigde voor Karel alleen maar ‘het zwarte gezach, de lachloze politie’ en was enkel reeds dáárom tot de status van beroerling gedoemd, ‘just as every cop is criminal’ in de ogen van Mick Jagger en de Rolling Stones.’ Overigens: met het laatste zinsdeel knipoogde Prick ongetwijfeld naar Boudewijn Büch, een vriend van hem, die er ongetwijfeld op heeft gewezen dat Jagger niet iedere ‘cop’ crimineel, maar ‘a criminal’ vond.

Hoe dan ook, het is vanwege dit soort zinnen dat ik hier wil ik vermijden een oordeel over Pricks werk neer te schrijven: de biografie – en ik moet het tweede deel nog! – kan alle aanspraken doen op de typering levenswerk, is een bijna onuitputtelijke bron voor mijn onderzoek en – wel, ik heb er eenvoudigweg óók nog veel plezier aan beleefd. En het boek is alweer tien jaar oud. En überhaupt, waarom zou ik hier op mijn weblog boeken in een economie van goed en slecht gaan reproduceren?

Maar er gebeurt iets in dit boek, iets waarover ik tijdens het lezen na begon te denken en waarover ik nu, om het nog helderder te maken, wil schrijven. Het heeft te maken met het perspectief vanwaaruit Prick over Van Deyssel vertelt, waarover hij nergens expliciet verantwoording aflegt. In de inleiding aanvaardt hij slechts de opdracht de biografie te schrijven, een opdracht die hij van de gebiografeerde zelf mocht ontvangen, maar theoretiseert niet over het perspectief vanwaaruit hij zijn onderwerp gaat behandelen.

Kennelijk heeft hij het, verschoond gebleven van moderne academische mores, niet als probleem ervaren. Is het dat wel? Nee, want er moeten op basis van dit boek prachtige studies te schrijven zijn die het complex Van Deyssel vanuit cultuurhistorisch of psychoanalytisch perspectief benaderen en in dat complex meer coherentie kunnen aanbrengen dan Prick heeft kunnen of willen doen. Toch: geen expliciet zichtbaar gemaakt perspectief betekent niet dat er geen perspectief is. Ik wil hier niet Pricks subjectiviteit gaan ontmaskeren, maar er is iets merkwaardigs met Pricks alleen in de praktijk zichtbaar wordende perspectief aan de hand.

Dat perspectief is zoals al aangegeven te typeren als dat van een gids: Prick werkt filologisch, is consciëntieus en trouw hoewel niet blind in zijn bewondering voor zijn onderwerp. Hij oordeelt vaak genoeg en doet dat dan opererend vanuit wat men noemt 'gezond verstand': pragmatisch, tolerant en redelijk, wars van excessen en radicaliteit.

Evenwel is het leven van Karel Alberingk Thijm, het leven waaruit het werk van Lodewijk van Deyssel is voortgekomen, nogal rijk aan excessen en radicaliteit. Voor de streken die Karel in zijn tijd op het seminarie van Rolduc uithaalt, streken die hem uiteindelijk van het seminarie zouden doen worden verwijderd, kan Prick begrip opbrengen. Het woord ‘bont’ valt, maar hier is duidelijk iemand aan het woord die in zijn jeugd ongetwijfeld ook wel eens iets heeft ‘uitgehaald’ en daar met milde superieuriteit op kan terugkijken, nu hij als volwassene tot bezinning is gekomen.

Het wordt moeilijker voor Prick als Karel vanaf zijn zestiende wilder wordt: hij begint te schrijven, begint zijn geloof af te vallen, begint ruzie te maken met zijn ouders, begint dagen achter elkaar uit te gaan, begint zijn werk in het bedrijf van zijn vader te verwaarlozen, begint naar de hoeren te lopen, begint een verhouding met een veel oudere vrouw, die als twee keer getrouwd was, begint in duizelingwekkend tempo schulden te maken met – voornamelijk – het op grote schaal inkopen van drank, sigaren en modieuze kleren.

Aanvankelijk zie ik Prick Karel nog verdedigen tegen de toch niet zo heel onzinnige voorstelling van Van der Plas, de biograaf van Karels vader, als zou deze als nakomeling vooral een verwend ventje zijn geweest. Maar als Karel vanwege zijn schulden met justitie in aanraking komt heet het dan toch plomp ‘eigen schuld, dikke bult’. Vervolgens wordt het toch maar goed gevonden dat Karels vader de polemische brochure ‘Nieuw Holland’ niet onder ogen kreeg. En het heet onredelijk van Karel, zelf in het buitenland vertoevend, de voorbereidingen van zijn huwelijk aan zijn familie over te laten en zich vervolgens in dure, niet door hemzelf betaalde telegrammen onterecht over hun traagheid te beklagen. Karels, of misschien Van Deyssels (Prick lijkt zich wel van de verbinding, niet van de afstand tussen Karel Alberdingk Thijm en Lodewijk van Deyssel bewust) steeds weer terugkerende onvermogen tot zelfdiscipline wordt naarmate het werk vordert steeds vaker met een onderdrukte vermoeidheid vastgesteld. Op een gegeven moment krijgt zelfs Karels moeder gelijk, die een welgemeend ‘foei!’ had uitgesproken over de volgende zin uit Van Deyssels kritiek over Zola: ‘O, gij deftige hoovaardige professors en dominees, past op, houd uw mond over Goethe, den intellekt-kunstenaar, spreekt niet met een aanzienlijke geleerdheid van den mystischen Shakespeare, want ik zal de boeken van Goethe en Shakespeare nemen en ze smijten voor uw voeten en ze vertrappen onder de mijne.’

Nu is er wel iets voor te zeggen dat dit statement ‘alle perken te buiten’ gaat, zoals Prick doet. Er is ook iets voor te zeggen dat Van Deyssel een flink deel van zijn problemen, zeker de financiële, aan zichzelf te danken had. Karel gedraagt zich op veel momenten inderdaad onmogelijk, Van Deyssel schrijft dingen die zelfs de toch geenszins truttige Du Perron nog als ‘onbeschoft’ kon ervaren – en hoe zou, ondanks onze vertrouwdheid met polemische hysterie, een kritiek als ‘Willem Norèl’ in het huidige literaire klimaat worden opgevat? Prick heeft, in zijn tolerante, redelijke manier van oordelen over zijn onderwerp eigenlijk altijd gelijk. Het wonderlijke aan deze biografie is nu dat dat Prick dit gelijk deelt met iemand die net zo redelijk, tolerant en zinnig over Karel en Van Deyssel oordeelt en één van de protagonisten van deze biografie is, namelijk Karels vader, J.A. Alberdingk Thijm. Sterker nog: Pricks perspectief op zijn onderwerp overlapt vaak de manier waarop Karels vader denkt over zijn zoon en alles wat er om zoonlief heen gebeurt.

De manier bijvoorbeeld waarop Prick Karel verdedigt tegen Van der Plas' pedagogische oordeel,lijkt veel op de manier waarop vader Thijm zijn zoon in bescherming neemt tegen de katholieke fatsoensrakkers die vol verontwaardiging reageren op de vergeleken met later werk behoorlijk brave artikelen die de nog niet volwassen Van Deyssel publiceerde over Franse toneelschrijvers. J.A. heeft de schrijverscarrière van Karel oprecht gesteund, met zijn enthousiasme, met zijn eruditie, met zijn geld, met zijn contacten in de pers. Hij hielp zijn zoon zelfs bij het bedenken van het pseudoniem ‘Van Deyssel’. En in de brieven die deze vader zijn zoon doet toekomen - Prick citeert er genoeg - verschijnt een man die als het erop aankomt de grenzen laat zien, maar eigenlijk vooral wil onderhandelen, begeleiden, helpen. Iemand die alles goed probeert te doen.

Hoezeer deze houding, deze mentaliteit door Prick wordt overgenomen wordt naar mijn idee het duidelijkst zichtbaar in de houding ten opzichte van Cato, Karels vrouw. Cato was als dienstmeisje werkzaam in het huishouden van J.A. Alberdingk Thijm, Karels keuze voor haar was (ook) een revolte: niet alleen doordat hij onder zijn stand trouwde en het nodige geroddel teweeg bracht, maar omdat hij een persoon aan de omgeving van zijn vader onttrok van wie deze hield ‘als van een dochter’. Het huwelijk wordt geduld en Karel ziet zijn vader allerhande maatregelen nemen om zijn aangenomen dochter in een zeker bestaan te voorzien. Eenzelfde vaderlijke, naar bescherming neigende hand is te herkennen in Pricks commentaar op Karels besluit direct na de bruiloft met zijn vrouw naar Wallonië te vertrekken en zich daar te vestigen: ‘Nooit eerder [...] was zij zo ver weg van huis geweest, nooit eerder had zij zoveel uren tussen de rails doorgebracht om daarna, voor de eerste maal binnen haar leven, in een hotel te overnachten, en nooit eerder werd zij van de vroege morgen tot de late avond geconfronteerd met mensen die haar vreemd moesten blijven omdat zij zich uitsluitend bedienden van een taal, die voor haar volstrekt onverstaanbaar was en die zij ook nooit vloeiend zou leren spreken. Hoe beklemd moet zij zich niet hebben gevoeld toen [...].’ Enz.

(wordt vervolgd)

Paris revisited

2008-08-06T22:06:00.007+02:00

Ongeveer een maand geleden sprak ik in een college over moderne interpretaties van Christus. Het begon met Tachtig, met de inleiding van Kloos bij Perk, waarin Christus als een eenzaam met zijn ziel onder de blauwe oneindigheid voortstruinende dichter verschijnt. Op de één of andere manier – het was iets met iconen – kwamen we terecht bij ... Paris Hilton.
Paris Hilton is belangrijk, stelde ik toen. Paris Hilton is een mene tekel. Paris Hilton is meer dan Britney Spears, want die kan nog vaag iets met zingen en dansen, bovendien blijkt er in haar psychologie steeds nog weer iets stukgemaakt te kunnen worden.
Dat is bij Paris Hilton niet mogelijk, stelde ik destijds. Paris Hilton is namelijk niets, kan niets, doet ook helemaal niets en toch is er een immens en continu discours om haar heen: interviews, beelden, video’s, geroddel, jaloers gekijf. Haar verschijning representeert een menselijk bestaan dat volledig consumptief geworden is: belangeloos, mysterieloos, zonder enige vorm van betekenis, zonder enige vorm überhaupt en toch ook voortdurend bekeken, besnuffeld, benijd en bewonderd, maar nooit echt aangeraakt. Ik had haar tot laatste mens kunnen uitroepen – ècht de allerlaatste – maar liever noem ik haar de grootste godin die het kapitalisme vooralsnog voortbracht.
Maar nu is er dit. Paris’ reactie op een nogal agressief verkiezingsspotje van McCain, waarin Obama even geassocieerd wordt met celebrities zoals daar zijn: Britney Spears en vooral zij zelf. Meer Geist ben ik in maanden niet tegengekomen.

Ik neem alles terug wat ik gezegd heb. Alleen Paris Hilton kan ons nog redden.

Geen recensie over Naema Tahir

2008-07-26T19:04:00.002+02:00

Buiten is het dertig graden, de zon schijnt en ik ben aan het werk. Ik lees: Naema Tahir. De hele Naema Tahir. Ik lees al haar boeken, lees de boeken waarnaartoe haar boeken me sturen, lees weer terug, lees over haar boeken, lees, kortom: alles.
Tahirs laatste boek heet Eenzaam heden. Ik begon er met veel nieuwsgierigheid aan, want de lectuur van de verhalenbundel die aan dat boek vooraf ging, Kostbaar bezit, was rijk. Ik vond een sterk boek, een boek dat me uitdaagde, een boek dat me ertoe bracht anders naar mensen om me heen te kijken, een boek dat me naar L’histoire d'O voerde, een boek dat me deed ontvlammen over recensenten die dingen zeggen als ‘Naema Tahir kan niet schrijven’.
Het wilde daarom wel, toen ik aan Eenzaam heden begon.

Als ik een recensie van Eenzaam heden zou schrijven, was dit het moment geweest om een ‘maar’ in te zetten, een vergelijking te maken met Kostbaar bezit waarin woorden vallen als ‘volhouden’ en ‘niveau’. Dan komen er redelijke argumenten, alleszins redelijke argumenten waarom het boek niet heel goed is, vervolgens een aantal redelijke argumenten, alleszins redelijke argumenten waarom het boek niet heel slecht is. Dan merk ik iets op over ‘waarde’ en ‘groot talent’ om te besluiten met een welwillend ‘veelbelovend voor de toekomst’.

Oh, en tussendoor moet ik natúúrlijk nog de inhoud samenvatten, vertellen waar het boek over gáát. Zo van: Kostbaar bezit is het verhaal over de jeugd van Dina, dochter in een Pakistaans emigrantengezin in Engeland – als ik besluit het boek goed te vinden, schrijf ik ‘het indringend geschreven verhaal’, als ik het niet goed vind, schrijf ik dat niet, maar laat dan meteen op deze zin iets volgen als: ‘Net als in eerder werk behandelt Tahir ...’. En dan komt er weer een komma, ‘maar ...’.
Ik laat aan de hand van de titel het probleem van de jonge Dina zien: haar vader blijft maar dromen over een triomfantelijke terugkeer naar Pakistan, voedt zijn kroost op met steeds potsierlijker wordende traditionele en nationalistische voorstelling – en leeft dus, goed opletten in het v-e-r-l-e-d-e-n; haar moeder blijft maar dromen over een eigen bedrijf in Engeland, probeert bij voorduring de rest van haar familie uit Pakistan te halen – en leeft dus, goed opletten, in de t-o-e-k-o-m-s-t. Dat is allemaal niet zo leuk voor Dina, wier – u voelt het aankomen – h-e-d-e-n steeds eenzamer wordt. Er volgen wat snedige observaties over ‘vervreemding’, Dina’s onmogelijkheid helemaal Engels danwel helemaal Pakistaans te worden en dan moet ik zo onderhand haast gaan maken met het interpreteren van de ‘stijl’ in relatie tot de zojuist in enkele doeltreffende zinnen gepresenteerde ‘inhoud’ van het verhaal.

Ik weet niet, of Eenzaam heden een goed of een slecht boek is. Er zijn mensen, althans: recensenten die het een goed boek vinden. Er zijn ook recensenten die het een slecht boek vinden. Het is heel goed mogelijk het boek heel goed te vinden, om te stellen dat het een brilliante karikatuur is van de problematiek van kinderen van migranten, een boek dat lijden zichtbaar maakt, maar dat lijden tegelijkertijd ont-dramatiseert door de potsierlijke kanten van dat lijden evengoed te onderstrepen. Het is mogelijk het boek heel slecht te vinden, te mopperen dat de stijl véél te hoogdravend is, dat de betekenis ervan af druipt en de psychologie van de karakters er één is van lik-mijn-vestje. Desnoods, als ik het boek slecht moet vinden maar het eigenlijk weer heel erg graag goed wil vinden, dan kan ik nog scherpzinnig observeren dat de psychologie van de karakters niet die van de vertellende Tahir, maar van de belevende Dina afkomstig is, dat zij – het dertien jaar jonge, scherpzinnige maar ook enigszins autistische meisje -, dat zíj het is die de figuren in het boek alleen maar als een karikatuur kan waarnemen. Dat het bovendien háár hoogdravende stijl is, waarin alles op papier terecht is gekomen.
Dat kan ik allemaal zeggen. En vervolgens stellen dat Eenzaam heden een goed boek is. Of een slecht boek. Of een niet zo heel erg goed boek, nee beter nog: ‘zeker geen meesterwerk, máár ....’. En dan zijn er mensen die het met me eens zijn. En er zijn mensen die het niet met me eens zijn.

Ik weet niet of Eenzaam heden een goed of een slecht boek is. Ik kan iets vinden, maar er is ... er is ... er is niks áán, dat gevind van goed of slecht. Ik kom er niets mee verder, met een zinnige mening over dit boek.
Ik bedoel: stel, het boek is slecht. Nou? Slechte boeken worden verschrikkelijk onderschat. Een slecht boek wordt gezien als een boek wat er niet toe doet, iets waarvan men zich te distantiëren heeft. Een goed boek, daarvan kan ik dan zeggen: ‘Ik heb een boek gelezen, het was een goed boek.’ En dan ben ik klaar.
Want stel dat ik zeg: ‘Dostojevski, dat is een hele goede schrijver.’ Dan zeg ik eigenlijk helemaal niets. Zeggen dat Dostojevski een hele goede schrijver is doet geen pijn, ik zal me er niet belachelijk mee maken, ik ga er niet van gloeien en iemand anders zal er ook niet door ontvlammen. Hooguit koop ik me in, weet ik me rijk aan cultureel kapitaal.
Alleen, dat kapitaal redt het ook wel zonder mij.
Nee, dan slechte boeken! Slechte boeken laten golven verontwaardiging in me opwellen, ontkalmen mijn lichaam en maken dat mijn hoofd vol zinnen is die zichzelf zeggen, zinnen die mijn denken aan me doen ontglippen en midden in de nacht opeens doen beseffen dat het drie uur geworden is en dat ik nog altijd geen moment geslapen heb. Slechte boeken maken stuk. Dat is verschrikkelijk, slecht, maar het is ook: lekker – want uiteindelijk, als ik kan weten waarom een boek slecht is, als ik het verscheuren kan, als ik met al dat slechte gevochten heb en wín, dan heeft het boek me sterker gemaakt.
Het allerbeste is het overigens, als een boek én heel slecht én heel goed is. Want dan moet het gevecht steeds weer opnieuw gevoerd worden, wordt het boek een vijand tegen wie ik het steeds weer moet opnemen tot ik er mee ben vergroeid, wordt een boek een nieuw deel van mij – ikzelf daarmee slechter en beter, word ik méér.

Als ik een boek goed vind, dan ben ik een dik konijn in een kooi, dat tevreden op een wortel knabbelt en tegen de andere konijnen zegt: ‘Oh, oh, wat zijn wortels toch lekker.’ Als ik een boek slecht vind dan ben ik ook een konijn, maar dan een konijn dat een vergiftigde wortel heeft gekregen en geen dood konijn wil zijn en tegen de andere konijnen gaat roepen: ‘Jullie eten slechte dingen en verzetten je niet! Eigenlijk zijn jullie al dode konijnen!’
Als een boek goed en slechts is dan ben ik een groot en wild konijn dat aan de tralies aan gaat kangen, dat weet dat het ziek en gevangen is en zich wegvechten wil naar een wereld buiten de kooi – eigenlijk ben ik dan geen konijn meer.

Iemand van wie ik ook nooit zo goed kan bepalen of hij heel goed of heel slecht is, zei eens: ‘Es ist ein gutes Buch, aber auch ein schlechtes Buch. Es ist ein böses Buch.’

Als ik iets over de waarde van Eenzaam heden voor mij wil zeggen, dan zeg ik dit: het is een boek dat ik goed en slecht vind. Maar dan zeg ik ook: Kostbaar bezit vond ik veel beter én slechter. Of, sterker uitgedrukt: Kostbaar bezit vond mij, beter en slechter.

Meertalen

2008-07-08T22:53:00.006+02:00

Als er iemand is, die ik geweldig vind, dan André Rieu. Maar ik wil het over iets anders hebben. Afgelopen donderdag nam ik deel aan een discussie over de toekomst van het Nederlands, in het kader van een college over de verschillen in ontwikkeling tussen het Noord-Nederlands en het Zuid-Nederlands, door Nederlanders meestal Vlaams genoemd – ook door mij, tot ik afgelopen donderdag leerde van het bestaan van een in Belgische media gesproken ‘tussentaal’ (taal tussen Zuid-Nederlandse dialecten en de Nederlandse standaardtaal) waarin niet het Vlaams, maar het Belgische Brabants de toon lijkt aan te geven.
Hoe dan ook, het gesprek kwam al snel op de voordelen van meertaligheid. Mijn Belgische gesprekspartner en ik bleken allebei al enige tijd in Berlijn te wonen en proberen onze taal vrij van germanismen te houden. De gevoeligheid voor die germanismen blijkt vooral bij bezoek in onze vaderlanden, waar we steeds weer kunnnen vaststellen dat veel van de germanismen die wij zo vlijtig uit onze spraak (!?) proberen te houden gewoon vrolijk in het dagelijks taalgebruik voorbij komen.
Meertaligheid maakt gevoelig, vooral ten opzichte van de eigen taal – zo was onze trotse conclusie. Ik gaf als voorbeeld dat ik de indruk heb dat het gebruik van de tweede persoon enkelvoud in Nederland concours heeft: ‘je’ wordt ingezet in objectiverende zinnen, bijvoorbeeld: ‘Je moet kunnen zeggen wat je denkt.’ Of: ‘Je wilt flexibel kunnen zijn.’ Akelig, vooral in politiek discours. Heidegger polemiseerde al tegen het gebruik van het ‘man’ in het Duits, min of meer gelijk aan het Nederlandse ‘men’. Volgens hem manifesteerde zich in dit woord een verregaande nivellering: een verdinging van de mens in ‘men’ ruimt met nog geen drie letters alle verschillen tussen ‘jij’ en ‘ik’ op.
Dit nieuwe gebruik van ‘je’ – waarvan ik niet weet of het een nieuw fenomeen is of iets dat me pas sinds enige tijd is gaan opvallen –, dit nieuwe gebruik van de tweede persoon gaat nog een stap verder. Het heft identiteit niet in een abstracte algemeenheid op zoals 'men' dat volgens Heidegger doet, het creëert een identiteit voor jou: plotseling ben je het namelijk zelf geworden, die moet kunnen zeggen wat je denkt; plotseling moet jij het zelf willen, flexibel zijn. Zo wordt communicatie met de ander als ander, waarvoor de tweede persoon hét middel kan en volgens mij zou moeten zijn, onmogelijk.
En dat gebeurt ook als de tweede persoon ingezet wordt ter verwijzing naar de eerste, in zinnen waarin mensen over zichzelf denken te spreken, zoals bijvoorbeeld in: ‘Dat wil je niet’. Wie zo praat, instrueert. In de eerste plaats zichzelf, door van het eigen verlangen een standaard te maken. Maar ook de ander: wie namelijk gewoon (?) ‘Dat wil ik niet’ zegt, spreekt voor zichzelf en laat de ander meer ruimte zijn eigen verlangen te articuleren.

Een ander kritiekpunt in onze discussie gold de omgang met de vrouwelijke vormen. Mijn Belgische discussiepartner merkte op dat uit het Noord-Nederlands de vrouwelijke vormen aan het verdwijnen zijn: ‘directrice’ is een begrip dat alleen nog door een bepaald soort gefrustreerde echtgenoten wordt gehanteerd, met de 'secretaresse' gaat het een kant op die het beroepsleven naar de ‘management assistent’ doet uitwijken en de receptioniste verdwijnt in de facilities. Alleen de boerin, die is aan een comeback bezig.
Is dat verkeerd? Ik had ooit een directrice die erop stond directeur te worden genoemd. Haar redenering was dat ze door de mannelijke vorm te gebruiken in haar functie neutraal was. Haar goed recht natuurlijk, maar die neutraliteit is volgens mij dan wel een mannelijke. En door te doen alsof die mannelijkheid neutraal is, wordt de machtsconstellatie die taalgebruik altijd met zich meebrengt onzichtbaar. En des te machtiger, denk ik. Haar functieaanduiding wordt bovendien door het gebruik van de mannelijke vorm losgekoppeld van haar identiteit. En geslacht lijkt mij iets wezenlijks binnen identiteitsvorming.

Ik wil hier geen gelijk halen op mijn oude directeur, maar in Duitsland is er, juist door feministes, steeds weer op gehamerd dat vrouwelijkheid binnen de taal direct gerepresenteerd moet worden. Daarom is niet alleen een vrouwelijke directeur een Direktorin, maar worden studenten in officiële stukken vaak aangeduid als StudentInnen, een samentrekking uit Studenten en Studentinnen. Er zijn MitarbeiterInnen, AktivistInnen, enz. Goed, veel ambtenaren doen er niet aan mee, net als de geenszins conservatief te noemen Süddeutsche Zeitung, maar in ieder geval zijn er talige mogelijkheden gecreëerd die discussie en onderhandeling over communicatie mogelijkmaken.
Misschien moet ik erbij zeggen: het Duits leent zich daar ook buitengewoon goed voor. In de nieuwste uitgave van het online tijdschrift Liminalis, een tijdschrift over transgender, werd een voorstel gedaan voor het invoeren van een vierde geslacht: naast vrouwelijk, mannelijk en het neutrum een zogenaamd indefinitivum, dat mensen die zich niet aan één geslacht willen binden, maar daarom nog geen neutrale sexe hebben, de mogelijkheid biedt zich talig te kunnen representeren.
Daartoe is aan het mannelijke lidwoord ‘der’, het vrouwelijke ‘die’, het neutrale ‘das’ een indefinitief ‘din’ ingevoerd. Het wordt dus ‘der Mann’, ‘die Frau’, ‘das Ding’ und ‘din Lims’ – ‘Lims’ dus als aanduiding van transgender. Verbuigen kan ook: parallel aan ‘der-des-dem-den’ is er ‘din-dins-dim-din’ en in plaats van de StudentInnen worden nu StudentNinnen aangesproken.
En er is meer: zo wordt bijvoorbeeld de aanspreekvorm ‘Herr’ vervangen door ‘Mann’, zodat deze op gelijke voet komt te staan met de vrouwelijke aanspreekvorm ‘Frau’. De algemene persoonlijk voornaamwoord ‘man’ – toch al een onding, zie boven – wordt vervangen door ‘mensch’. De regels voor de onbepaalde lidwoorden, de persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden en de adjectieven laat ik nu maar even buiten beschouwing.

Het lijkt tamelijk ingewikkeld, zeker voor niet-Duitsers. Onlangs mocht ik echter een lezing bijwonen uit ‘Wandelnde/Jungle Juice’, het boek dat volgens het artikel in Liminalis de aanleiding vormde voor het ontwikkelen van deze grammaticale aanvulling. Toen ik de appendix doorbladerde werd ik nogal sceptisch, maar tijdens de lezing moest ik vaststellen: het werkte! Het was te begrijpen dankzij de grammaticale mogelijkheden die het Duits biedt, mogelijkheden waarvan de creatieve limsen dankbaar gebruik van hadden gemaakt.

Sceptici zullen stellen dat taalverandering zo niet werkt, dat een marginale subcultuur als de transgender-scene geen wijzigingen in de grammatica kan bewerkstelligen die door de mainstream zullen worden aangenomen. Maar dat is niet waar het om gaat. Waar het om gaat is dat mensen alternatieven creëeren, laten zien dat een ander taalgebruik en in het verlengde daarvan een andere blik op de wereld mogelijk is.

Een taal die die mogelijkheid biedt is rijk. Een maatschappij die die mogelijkheid aanneemt is ... een droom? Very well then, let us dream!

Once upon a night in Kreuzberg

2008-06-26T01:55:00.005+02:00

Het begon een paar dagen geleden al, opmerkingen op de radio over de aanstaande wedstrijd tussen Duitsland en Turkije, of dit een gewone wedstrijd was of ‚Kampf der besonderen Art’, een ‚na ja’ – veelbetekende suggesties volgden. Vandaag bij het middageten hoorde ik van iemand die elders ging logeren, want ... Want? Als de Turken winnen maken ze zoveel lawaai, zoiets. Als de Turken verliezen komt er herrie. Misschien is dat wel wat me het meest irriteerde, het gemak waarmee verondersteld wordt dat je zulk soort redeneringen wel begrijpt en we ons met begrijpend zwijgen wel over de pijnlijkste argumenten heen kunnen zetten.

Ik ben maar gewoon gaan kijken.

Ik was wat laat, had het einde van de middag gerekt om nog te klussen in mijn nieuwe huis. Toen ik via de Urbanstraße richting de Hobrechtstraße fietste, deelde ik de weg alleen met een paar automobilisten die alvast een voorproef namen de afloop, rondtoeterend en vlagzwaaiend, zwart-rood-geel en rood-met-halve maan. Bij een stoplicht stonden twee jongens, gezien hun uiterlijk vermoedelijk Turks: de één had een Turks t-shirt aan, de ander stormde op me af en liet zijn vlag uitnodigend mijn richting op wapperen, een Duitse vlag. Hij riep heel hard ‚Deutschland’ en was zichtbaar teleurgesteld toen ik een beetje meewarig glimlachte.
De Hobrechtstraße was vol, overal waren rond televisietoestellen mensen gegroepeerd. Er waren meer groepen en in die groepen meer mensen dan bij voorgaande wedstrijden, veel meer. Ik vond mijn vrienden, voor het grootste deel Italianen en Fransen, in een publiek dat vooral uit Duitsers bestond. Een laatste krukje bleek nog vrij en ik kon, balancerend op de stoeprand, nog een redelijk zicht op het gebeuren krijgen – de aftrap maakte ik nog net mee. Wie zich onder ‚public viewing’ een gemeenschapsspel van hossende fans voorstelt, zit er toch naast: dit waren brave, zittende mensen, die hun sympathie alleen met hun gejuich, niet met vlagvertoon of andere zichtbare markers onderstrepen. Des te wondelijker: ook dit publiek is bereid van gemak af te zien en zich in tijdelijke gemeenschappen te verenigen, even – zij het zeer vrijblijvend, beschaafd en ook wel cool – een samen te realiseren.
Twee deuren verderop was een Turks barretje. In onze groep wilde de stemming niet, omdat Turkije veel beter speelde. In de deuropening van het barretje verscheen even iemand, die kort schreeuwde: ‚Jetzt kommen wir!’ Ikzelf gokte al vrolijk op een 3-0 overwinning, wisselde nog wat teleurstellingen over Oranje uit met mijn Italiaanse lotgenoten en zag het eerste Turkse doelpunt. Het barretje naast ons leek in een soort zeer lokale aardbeving betrokken, die zijn climax vond in het losbreken van zes volwassen mannen die min of meer tegelijkertijd door de deur heen kwamen zetten. Ze sprongen, jubelden en riepen: ‚Deutschland! Deutschland!’ Vanuit ons publiek werd ‚Tur-ki-ye’ teruggejubeld. Niet veel later viel het Duitse tegendoelpunt en was de verdeling weer helder: in de bar was het stil, mijn medekijkers (min Italianen en mijzelf) veerden juichend op. Er was veel vuurwerk, beduidend meer dan bij het Turkse doelpunt.
Halverwege de eerste helf parkeerde er een auto vlak achter me. Er zat een compleet gezin in, Turks misschien, in elk geval van allochtone afkomst. De familie keek vanuit de auto mee op onze televisie. De jongste dochter kwam de auto uit om het beeld iets beter te kunnen, maar wilde ondanks herhaaldelijk aanbod geen kruk of omgekeerde bierkrat aannemen om te zitten. In de rust kwam ze iets dichterbij, ging zelfs zitten, maar schoof toch schuchter haar veroverde bierkratje iets van de groep af.
Het beeld viel uit. Paniek en ongeloof. Maar de familievader in de auto achter ons improvisorische terras zette vlug zijn radio aan, waarna zijn auto omsloten werd door verwarde fans. Iemand schreeuwde ‚penaltie’ en er werd al vooruitgelopen op het legendarische doelpunt dat ging vallen en dat dan in 2008, het mediatijdperk, alleen door de mensen zou zijn gezien die in het stadion waren. De Turken van twee deuren verder luisterden met de autoradio mee en ik hoorde zelfs één van hen opmerken dat dit toch wel beter was, want op deze manier konden we tenminste samen feestvieren.
Het beeld kwam terug en ik mocht even denken dat er toch zoiets als rechtvaardigheid in dit leven bestaat toen de Turken terug wisten te komen van hun achterstand. Er kwam iemand de hoek om met een pistool in zijn hand – een alarmpistool? In ieder geval waren er vijf goeie knallen. Vergelijkbare knallen, maar minder direct herleidbaar tot een knallende mens, waren er ook toen Duitsland het toch nog wist te redden.
Niet terecht vond ik, vonden mijn Italiaanse vrienden. De Fransen waren al naar huis. Toen de Turken uit het barretje ons kwamen feliciteren wilde ik erg graag Nederlander zijn. Een man van minstens dertig, met Turks voetbalshirt zei: ‚Naja, ik heb een Duits paspoort, dus heb ik eigenlijk toch gewonnen.’ Ik zei dat ik zo gezien ook nog kansen had Europees kampioen te worden, mits de Russen goed naar hun trainer bleven luisteren. Het gesprek werd verstoord door een busje, dat hard toeterend en nogal dynamisch bewegend de straat door denderde. Er staken aan alle kanten Turkse vlaggen uit, maar toen het stopte voor ons improvisorische terras stopte, klonk er opeens van alle kanten ‚Deutschland! Deutschland!’ uit.

Het was toch allemaal wel erg bijzonder.

De weg naar huis was vol getoeter en vlaggezwaai. Ik ga nu slapen.

in Berlijn: vlagtaal

2008-06-14T12:44:00.005+02:00

In Berlijn wordt alles gedaan om het inmiddels officieel als Sommermärchen geboekstaafde gebeurden in 2006 te reanimeren. Even een kleine update voor oningewijden: twee jaar geleden werd hier het wereldkampioenschap voetbal gespeeld en Duitsland won niet de titel, maar wel ... zichzelf? In ieder geval werd er ook in serieuze kranten allerhande diepzinnigs geschreven en wilde men overal vaststellen dat er ‘iets’ geweldigs gebeurd was.
Wat er nu precies gebeurde is mij niet helemaal duidelijk geworden, maar het had te maken met twee fenomenen: het eerste heet ‘public viewing’, Duits voor gezellig op straat met veel mensen voetbal kijken. Het bekendste voorbeeld daarvan was de Berlijnse Fanmeile, maar in de stad waren overal op straat televisies en schermen neergezet waar mensen in groepen naar voetbal kijken. Het tweede fenomeen was de vlag: tot aan het wereldkampioenschap gold het wapperen met de nationale vlag in Duitsland nog altijd als politiek signaal, bedenkelijk en vooral smakeloos. Onder Schröder, de eerste kanselier die de tweede wereldoorlog niet meer zelf had meegemaakt, is de verhouding tot de eigen nationaliteit in Duitsland wat meer ontspannen geworden. Bovendien: in 2006 begon Duitsland zich op te richten uit een lange economische crisis, waarin steeds maar weer de interne verdeeldheid tussen het voormalige oosten en westen als oorzaak werd aangewezen. De verhouding tot de eigen nationaliteit veranderde en dat kwam tot een voorlopige apotheose bij het wereldkampioenschap in eigen land. Al vanaf de eerste wedstrijd werd er gevlagd, vanuit huizen, op auto’s en op vrolijke vrouwenwangen.
Het public viewing is weer helemaal terug. Als ik van mijn nieuwe huis, waar ik nog steeds aan het klussen ben, naar het huis van mijn vriendin loop – een stukje van nog geen vijf minuten – kom ik vijf schermen tegen. Als ik onderweg verneem dat er een doelpunt valt – met name als Duitsland of Turkije speelt is dat niet bijzonder moeilijk – loop ik iets harder door zodat ik nog de herhaling kan zien.
En de straten zijn weer vol vlaggen. Met name op auto’s: een slimme fabrikant is op het idee gekomen vlaggetjes te maken die met een zuignap erg makkelijk op een auto te plaatsen zijn. Die dingen zijn nu bij zo ongeveer elke supermarkt te krijgen. Maar in tegenstelling tot twee jaar geleden, toen de Duitse vlag nogal domineerde, laten dit keer ook de minderheden zich niet onbetuigd: er rijden Turkse, Russische, Italiaanse, Griekse, Kroatische en hier en daar zelfs een Zwitserse vlaggen rond.

Het wordt nog mooier. Op de ruit van het Turkse theehuis ontdekte ik vorige week al dat er niet alleen een poster van de Turkse ploeg hing, maar dat daaronder ook het Duitse elftal een plaats had gekregen, een droom van multiculturaliteit die zich ook in autovlaggetjes vertaalde: er rijden genoeg auto’s rond die zowel een Turks als een Duits vlaggetje meevoeren. Vervolgens stuitte ik op de – voetbalhistorisch toch gewaagde – combinatie van een Duits en een Italiaans vlaggetje op een taxi.

Dat was het begin. Inmiddels heb ik het gevoel dat de hele stad in één groot vlaggenspel is betrokken. Er rijden auto’s rond met twee Turkse vlaggen voorop en een Duits vlaggetje op de achterruit – iets lager dus. Daarop wordt gereageerd door auto’s die maar meteen met vier Duitse vlaggen rond gaan rijden, op hun beurt weer gecounterd door auto’s met vier Turkse vlaggen. De auto’s waarop het Duits-Turkse integratiedebat symbolisch wordt uitgevochten zijn overigens meestal Duits.
Heel ingewikkeld vond ik, zeker gezien het verloop van de wedstrijd van donderdag een auto waarop aan één kant zowel een Kroatisch als een Duits vlaggetje waren geplaatst. Intrigerend is ook de communicatie tussen mijn overburen op de derde en vierde etage. Op de vierde hing vanaf het begin van het toernooi een Duitse vlag uit het raam, maar pas ná de Poolse nederlaag werd er een grote rood-witte vlag met adelaar het raam uitgeschoven. En wat te denken van de Peugot waarop linksvóór een Duitse, rechtsvoor en linksachter Franse vlaggen zaten?

Nederlandse vlaggen heb ik nog niet gezien. Aber wozu sollten wir auch groß die Fahne raushängen?

in Berlijn: afscheid van Prenzlauer Berg

2008-05-31T14:40:00.005+02:00

Als het meezit met het renoveren van mijn nieuwe huis woon ik vanaf volgende week in Kreuzberg. Dat betekent, onder meer, dat ik na bijna zes jaar niet meer in Prenzlauer Berg zal wonen.
De redenen om te gaan verhuizen naar Kreuzberg zijn eigenlijk van praktische aard: Kreuzberg, dat is dichter bij de mensen die me lief zijn, dichter bij m’n werk. En ik kon er een mooier huis krijgen dan ik had: hoge plafonds, dubbele ramen. Maar weggaan uit Prenzlauer Berg is een principiële keuze, is een protest tegen de manier van leven die in de afgelopen jaren in Prenzlauer Berg alle alternatieven is komen verdringen.
Al toen ik naar Berlijn kwam was Prenzlberg-bashing in de mode. De Kastanienallee als casting-allee, de biomarkt op de Kollwitzplatz als chicki-micki-markt en vaak genoeg mocht de hele wijk fungeren als projectie van melancholie: ja, nach der Wende, toen de buurt half leeg stond en er uit heel Duitsland jonge mensen met hang naar vrijheid en experiment naartoe kwamen, toen was het wat. Maar nu is het een wijk voor yuppen, voor muttis (het geboortecijfer in de wijk is inderdaad al jaren het hoogste van Duitsland) en voor onverbeterlijke wannabe’s.
Tegen die kritiek heb ik mijn wijk lang willen verdedigen. Goed, de Kastanienallee is een catwalk, maar tegen het meisje dat vond dat ze in Prenzlauer Berg altijd goed gekleed de straat op moest gaan zei ik dat dat toch echt niet alleen aan de wijk lag. En: het modebewustzijn van de bewoners leverde een pracht van een straatbeeld op. En: tussen de hippe bewoners door liep ook altijd een vent in een luier, die rondbrulde dat men hem halen kwam. Er liep een ook in de winter kortgebroekte dertiger met een heerlijke boerenkop, die ’s avonds bij de kiosk onder U-Bahnhof Eberswalder Straße de boeketjes stond te verkopen die de bloemist bij sluitingstijd had willen weggooien. Goed, in Schwarzsauer zaten alleen maar webdesigners achter buitenproportionele zonnebrillen hun gezicht te verstoppen, maar wie er om drie uur ’s nachts binnenrolde, vond een gezelschap nachtgestalten waarmee tenminste drie avondvullende speelfilms mee te maken viel.
Ik voelde me in Prenzlauer Berg thuis. Het was een wijk waar ik bij de bakker altijd wel iemand vond die me over damals in der DDR wilde vertellen, waar ik naar Ausland en de Lichtblick Kino kon gaan, waar ik in veel te hippe bars én in Eckkneipen kon rondhangen, waar ik op de atletiekbaan kon joggen, samen met overspannen journalisten, populaire politici en een moeder die haar kinderwagen gewoon maar mee de baan op nam en vrolijk voor zich uit duwde.
Wie het verschil tussen dát Prenzlauer Berg en het huidige wil ontdekken moet Sommer vorm Balkon kijken, een film die beelden brengt uit de levens van de (Oost!)-Berlijnse Nike en de oorspronkelijk Westduitse, hinzugezogene Katrin. Hun levens zijn nog net leefbaar dankzij hun tijdens lange gesprekken op een zomers balkon gevierde vriendschap, maar staan onder geweldige druk door alcoholmisbruik, werkeloosheid en akelige mannen. De film sluit af met een gruwelijk beeld: het huis waar de beide vriendinnen wonen staat in de steigers en zal worden gerenoveerd. Hun grauwe huis – zo overgeleverd uit de DDR – wordt in een fris, dynamisch verfje gezet, hun rauwe, maar op een bepaalde manier ook ríjke, belang-volle leven wordt weggeretoucheerd.
Het schandalige aan de omslag die in Prenzlauer Berg in de laatste jaren is niet dat er een cultuuromslag heeft plaatsgevonden, maar dat een (West-Duitse, Westerse, kapitalistische) cultuur die na de val van de muur naar deze wijk kwam om het hare bij te dragen aan een pluriform cultureel landschap alle andere culturen op een agressieve manier is gaan verdringen.
Sommer vorm Balkon leek me een monument, een Mahnmal voor een Prenzlauer Berg dat niet meer mag bestaan. Nike woont niet meer in de wijk. Ze woont in Pankow, of in Lichtenberg. Of ze heeft een goede baan gevonden, spreekt geen plat Berlijns meer en weet haar string onder een dure spijkerbroek te verbergen. Katrin is met een rijke West-Duitser getrouwd, is aan yoga en psychotherapie gaan doen, doet haar boodschappen bij de bio-supermarkt en rijdt haar tweede kind rond in een kinderwagen van het merk Bugatti – ja die bestaan. Voor het leven zoals ze dat in Sommer vorm Balkon nog mogen leven, is niet alleen geen plaats meer, het wordt actief bestreden.
De Muttis die een paar jaar geleden rond de zandbak op de Helmholzplatz op paniekerige toon vertelden dat ofwel hun man weg was, ofwel ze echt dringend geld nodig hadden ofwel ze afgelopen nacht weer niet hadden kunnen slapen en meestal alledrie deze verhalen door elkaar heen, delen nu sjablonen uit: onze (!) kleine gaat naar de internationale school volgend jaar; wij (!!) gaan dit jaar op vakantie naar Zanzibar; wij (!!!) moeten nu naar vioolles; wij (!!!!) gaan het weekend aufs Land, waar we voor honderd euro per maand een weekendhuisje huren – uns gefällt das, en zo voort. De terrassen zijn volgezet met gasverwarmingen, de parkeerplaatsen met protserige auto’s. En omdat er steeds minder alternatief is, valt er steeds minder om te lachen.
Ja, men koopt Bio, men stemt op de Grünen, men is o zo meertalig en tolerant, maar de wijk is o zo blank, Westers en blank. Dat klopt in zoverre, omdat dat de wijk als voormalig deel van Oost-Berlijn niet, zoals Kreuzberg, een jarenlange toestroom van niet-Westerse immigranten kende. Maar die kwam na de val van de muur ook niet op gang. En belangrijker nog: voor de oorspronkelijke, Oost-Duitse cultuur is geen plaats meer. De bakkers die tussen de middag sluiten in plaats van broodjes met mozzarella verkopen, de cafe’s die Kaffee in plaats van Latte verkopen, de werkeloze alcoholisten die stipt om acht uur ’s ochtends bij de drankhandel voor de deur staan, de slecht gehumeurde fietsenmaker die 8,62 € als uurloon vroeg, de lampenzaak die kinderkleding erbij was gaan doen, de antiquariaten die verschimmelde edities van het verzameld werk van Marx en Engels aanboden – ze hebben allemaal het veld mogen ruimen, op een enkeling na die als curiosum kan voortleven, zoals het speelgoedmuseum in de Choriner Straße.

Uit dat Prenzlauer Berg ga ik weg. Een paar weken geleden wilde ik van Alexanderplatz de metro nemen. Er was een storing van onbeperkte duur en ik stelde een jonge vrouw voor die ook stond te wachten een taxi te delen. Ze ging akkoord en we raakten aan de praat, over Prenzlauer Berg. Ik zei haar dat ik wegging, dat ik Prenzlauer Berg een beetje beu was en nu in Kreuzberg ging wonen. Het was een goedgeklede vrouw, met een onopvallend maar duur soort mobiele telefoon, een vriendelijke, maar niet hartelijke glimlach. Ze had er een avondje met vriendinnen opzitten, ongetwijfeld begeleid met een goed glas rode wijn en een even goed gesprek – iemand, kortom, in wiens leven zelden iets verkeerd gaat. Iemand die momenteel erg in Prenzlauer Berg thuishoort, vond ik.
Ze zei me: ja, het is momenteel erg in om naar Kreuzberg te gaan verhuizen. Erg in.

Vrij verzen lezen

2008-05-26T22:34:00.003+02:00

Tijdens zijn verblijf in Berlijn, in het kader van Vertransfer: Amsterdam-Berlin, liet Jan-Willem Anker zich ontvallen wat in de Nederlandse poëzie inmiddels gemeengoed aan het worden lijkt te zijn: het is gedaan met het vrije vers, althans het vrije vers dat opereert in een modernistische traditie waarin poëzie zich los wil zingen van een onmiddellijke betekenis , individuele ervaring probeert te kristalliseren op een algemener niveau en zich bij voortduring gedwongen weet te moeten breken met zowel de formele als inhoudelijke voorstellingen over wat poëzie zou moeten zijn. Dát vrije vers is wordt toenemende mate als probleem ervaren.
Toen Dirk van Bastelaere hier twee jaar geleden in het kader van het festival Sprache in Essenz beweerde dat hij ‘didactische poëzie’ schreef, vond ik dat nog tamelijk verbazingwekkend: de grote zoeker naar het Buiten, naar ontsnappingsmogelijkheden aan de ideologische bepaaldheid van de taal, zag zijn werk als in dienst staand van een mensverbeteringsproject – zij het, dat zijn didactiek waarschijnlijk eerder aan een afgerond mensbeeld wil ontkomen dan een mensbeeld probeert te realiseren.
Dat lijkt me ook bij Anker – en eigenlijk alle anderen die het vrije vers als probleem zijn gaan ervaren – het geval. Het gebruik van het prozagedichten en het apostrofische ‘jij’ in Donkere arena duidt er naar mijn idee op dat hij op zoek is naar poëtische communicatie, meer dan dat hij diffuse, vanuit het alledaags discours niet onmiddellijk grijpbare taal aan een poëtische horizon wil doen oplichten. De ervaring van het vrije vers als probleem hangt daarmee samen met verlangen talig te willen ingrijpen in de wereld.
Mogelijk hangt dat samen met de momenteel veelbesproken ‘ethical turn’, waarin we – wij intellectuelen? – heten betrokken te zijn, de voorstelling dat het na de elfde september of in ieder geval na de als tijdperk van hedonistische vrijblijvendheid weggezette jaren negentig een noodzaak tot ideologische positiekeuze is ontstaan, tot nieuw engagement, tot zelfbewuste normativiteit. Een vrij vers wordt, als die noodzaak serieus wordt genomen, als snel verdacht als vrijblijvend vers, in de letterlijkste zin niets-zeggend. En niets heeft kennelijk zijn kracht verloren.
Maar wat is nu precies datgene wat als probleem ervaren wordt als men veronderstelt dat het vrije vers niet communiceert? Ik zou het op dit moment zo willen benoemen: de lezer vindt geen toegang tot het gedicht. Daarin zijn twee vooronderstellingen actief: ten eerste wordt de verhouding tussen lezer en gedicht gestructureerd als een relatie tussen subject en object, met alle bijbehorende connotaties (de lezer is actief, organisch, het gedicht passief, statisch, enz.); ten tweede dat de taal van het gedicht irregulier, de taal van het alledaagse discours regulier is, of om het iets scherper te stellen: wie stelt dat het poëtische discour vervreemdt, veronderstelt dat het niet-poëtische discours normaal (niet vreemd) is.
Ik doe dat zelf vaak genoeg ook, geen toegang vinden, en kan me vinden in de dichterlijke pogingen – al dan niet getriggerd door de ‘ethical turn’ – weg te komen van het vrije vers. Ik zou er als literatuurwetenschapper in mee willen, maar dan niet zozeer door de huidige tendens te volgen die het vrije vers via een veronderstelde wereldlijke en levensbeschouwelijke inbedding relateert aan communiceerbaarder discours, althans ... nu vanavond niet. Aan die tendens doe ik vaak genoeg mee, maar mij bekruipt soms het onbehagen dat daarmee het betekenende surplus (of de betekenende lacune?) van poëzie verloren gaat.
Ik vind geen toegang. Maar laat ik eens proberen te denken dat die vrij hopeloze beweging van toegang zoeken niet noodzakelijk is en de scheiding tussen mij (de lezer) en het gedicht vergeten. Stel, ik ben het, die jij in veel poëzie van de laatste tijd. Of ik weet me onderdeel van wij die in poëzie vaak genoeg aangesproken worden. Of radicaler nog: ik ben het, die ik in zoveel vrije verzen.
Daarmee doel ik niet op identificatie met het lyrisch subject. Identificatie is hypothetisch en evengoed een vorm van toegang vinden: ik zou hier subject kunnen zijn. Het maar, het maar van: ik blijf mijn eigen subject, ligt hier op de loer. Wat ik tracht te bewerkstelligen is een lezer die zich lyrisch subject weet, die het gedicht niet leest alsof het over hem of haar gaat, maar die het gedicht over hem of haar weet gaan, die het gedicht be-leeft.
Een voorbeeld: er zijn momenten geweest waarop ik alleen nog maar in ‘De boomen waren stil’ taal vond die me aan mijn ervaringen relateerbaar leek. Op die momenten moet ik dat gedicht gelezen en gedacht hebben zoals Pierre Menard Don Quijote schreef, maar dan zonder vooropgezet plan, althans geen uitgewerkt, weloverwogen plan: het gedicht overkwam me, zogezegd. Daarmee is niets afgedaan aan het gegeven dat dit gedicht door Gorter werd geschreven, Gorter, die het genie had deze taal te maken. Ik denk alleen dat zijn maaksel meer wint bij mijn (her)beleving dan bij een bewierrooking van dat genie.
Ik eigen mij het gedicht dan toe, zeker. Maar wie toegang zoekt wil evengoed binnendringen – elke lectuur loopt het gevaar het gedicht te beschadigen.
Is het mogelijk vanuit die ervaring te schrijven, dat wil zeggen: die herbeleving ook voor anderen toegankelijk te maken? Ja, dat moet kunnen, mits ik steeds vanuit de ervaring van het gedicht blijf denken: de beweging die aan een dergelijk schrijven ten grondslag zou moeten liggen werkt vanuit het gedicht naar alledaagser vormen van communicatie toe, zoekt daarmee niet naar toegang tot het gedicht, maar naar een uitgang.
En vooral: naar mogelijkheden de poëtische ervaring met een ander te delen. Want deze omgang met het vrije vers kan niet alleen de scheiding tussen gedicht en lezer als object en subject opheffen, het keert ook de voorstelling van een communicatieve normaliteit en een poëtische alteriteit om. Het maakt wat we zeggen, waarmee we ons aan elkaar verstaanbaar denken te kunnen maken vreemd, het maakt de poëzie tot realisme – daar lijkt me dat de kracht van een ethische omgang met literatuur te vinden moet zijn.

Voor de duidelijkheid: wat ik hier neerschrijf moet niet worden beschouwd als afgerond, weloverwogen. Ik probeer hier uit, denk hardop en hoop er uit te komen. Nu ga ik weer nadenken over mijn verhuizing, waarover later misschien meer.

Mei ’68

2008-05-19T21:31:00.002+02:00

Ik zou deze tekst bijna zijn begonnen met de zin: in deze meimaand is het precies dertig jaar geleden dat in Parijs de studenten ... . Berlijn is momenteel vol van dat soort zinnen. Vorige week kwam Daniël Cohn-Behndit, van beroep zeer-wijze-dingen-zegger in politieke talkshows en soms ook EU-parlementariër, in het zeer respectabele filmhuis Babylon in Mitte uitleggen hoe dat destijds ging, in Parijs. Het tabelletje dat de gebeurtenissen in mei ’68 in kaart wilde brengen, begon met de datum waarop een student een notabele een vuurtje gaf (in ’68 rookten notabelen nog), een opmerking maakte over de seksuele problemen van zijn generatie en een botte opmerking terug kreeg. Jaja, dat moet Cohn-Behndit aan het denken hebben gezet want, zo leerde de tabel, wat volgde was de bezetting van de universiteit.
In Babylon koos men voor nostalgie: een paar lezingen, documentaires, films – de paar discussies over ‘ ’68 nu’ leken me als verplichte nummers in het programma gezet. Is er een andere omgang dan een nostalgische met mei ’68 mogelijk? Mijn probleem met die nostalgie is dat ze mei ’68 tot mythos maakt, tot iets dat wel fascinatie oproept, maar een fascinatie die beperkt, steriel blijft als de fascinatie voor een antiek beeld in een museum: dat is mooi, dat is intrigerend, dat is belangwekkend – laten we een kop koffie gaan drinken in het museumcafé en weer overgaan tot de orde van de dag. Wie mei ’68 beleefd wordt als ‘ja, toen’ erkent ook dat het ons niet meer aangaat.
Wie is die ‘ons’ die ik hier mijn tekst binnenhaal? Misschien moet ik zeggen: als ik naar het filmhuis Babylon ga en daar over mei ’68 denk in termen van ‘dat waren nog eens tijden’, maak ik die tijden tot iets dat ver van me afstaat. Maar ik wil hier ‘wij’ zeggen, een cesuur maken tussen mensen die de studenten die in mei ’68 de straat opgingen af willen doen als een stel marxistisch doorgedraaide malloten die veel te veel vrije tijd hadden en mensen die aan mei ’68 betekenis willen toekennen voor – wel, laten we het een progressieve levenshouding noemen.
Dan moet ik, dan moeten we eerst afstand nemen van bergen pamfletten die in deze dagen op de tafels van de mensa in mijn universiteit belanden. Om me, om ons in conservatiever ogen vrij te pleiten van radicalisme? Misschien, maar ik denk wel dat ik me ook oprecht ergerde aan het rellerige tekstje van de toko ‘studenten voor sociale gelijkheid’. Hierin werd in sneltreinvaart – in low-budget-vlieger-vaart? – ontkracht dat het bij de gebeurtenissen van ’68 zou gaan om een revolte van studenten: in Frankrijk staakten de arbeiders ook, in Italië even, ja zelfs in Duitsland was er rond die tijd een staking geweest. Vervolgens werden in een groot gebaar ook de val van de fascistische dictaturen in Spanje en Portugal aan ’68 gekoppeld, de burgerrechtenbeweging van de Afroamerikanen in de VS en een decennium van onafhankelijkheidsoorlogen. En Vietnam, natuurlijk. Een incorporatiebeweging, die volgens mij één van de allerkwalijkste gewoontes van links moet worden genoemd: het gelijkstellen van de strijd die een Westerse blanke jeugd tegen hun Westerse blanke vaders voerde met de strijd die gediscrimineerde Afroamerikanen tegen Westerse, blanke racisten voerden, met de strijd die gekolonialiseerde volken tegen hun Westerse, blanke onderstrukkers voerden. Het gaat er niet alleen om dat de zaak van de laatste twee groepen een veel concretere – en hun strijd een veel succesvoller – dan de zaak van de eerste, maar ook en vooral om de herhaling van de kolonisatiebeweging die die gelijkstelling met zich meebrengt: die Westerse, blanke jeugd, evengoed als hun vaders onderdeel van de Westerse, blanke cultuur, neemt de strijd van anderen in beslag om deze dienstbaar te maken aan de eigen belangen.
Een omgang vinden bij Pasolini dan maar, die in de studentenrevoltes niets anders wilde zien dan een modeverschijnsel, balorig gedrag van verwende bourgeoisiezoontjes die stenen gooiden naar het ware proletariaat, de politie en van mei ’68 uiteindelijk het moment maakte waarop de kleinburgerlijke consumptiemaatschappij op een totalitaire manier afrekende met de laatstje restjes volkscultuur? Mogelijk. Maar dan is daar, uit het begin van de maand, een artikel in de Süddeutsche Zeitung van Slavoj Žižek over ‘Das wahre Erbe des Jahres 1968’. Hij laat, leunend op de kritiek die Lacan destijds al op de studenten van ’68 had, eveneens weinig van het progressieve karakter van hun opstand heel. Goed, hij stelt dat er een democratiseringsproces op gang gebracht is dat nieuwe vrijheden gerealiseerd heeft, niet in de laatste plaats voor vrouwen – het is de vraag, mijn vraag, in hoeverre dit nu aan de studenten van 1968 te danken is, maar dit terzijde. Maar Žižek protesteert: de hierarchisch-gecentraliseerde machtsketen waarmee is afgerekend werd vervangen door het netwerk, het team, de service, de checks-and-balances en de duurzaamheid, waarin het bestreden kapitalisme zich des te beter kon ontplooien. De plaats van de autoritaire baas is ingenomen door een permissieve manager, die nauwelijks als heerser herkenbaar is – en daardoor des te machtiger. Zeker, het ideaal van ’68 is bereikt, de moderne werknemer geeft zijn werk zelf vorm, maar binnen en niet buiten het kapitalistische systeem. Zelfs de bevochten seksuele vrijheid kon is dienstbaar gemaakt aan de principes van de markwerking: onze taboeloos geworden lijven blijken grandioos inzetbaar als handelswaar.
Maar we, wij blanken in het Westen, hebben volgens Žižek een tijd lang mogen geloven dat ’68 ons wel degelijk de vrijheid gebracht had die we kennelijk zochten. Die tijd heet ‘jaren negentig’, die nieuwe mythe, die fijne finale van de geschiedenis die we voor onszelf in de esthetiek van Hollywood een decennium lang konden dromen. Nu echter, na de elfde september, wordt het schijnkarakter van die vrijheid in al haar destructiviteit zichtbaar. Wij – en dat is volgens Žižek nu echt wij, wij wereldbewoners – staan allemaal op het punt alles te verliezen: onze aarde (volgens Nicholas Stern is de globale klimaatverandering de grootste mislukking van het marktmechanisme in de geschiedenis van de mensheid), onze cultuur (doordat elk cultureel instituut van belang – zeker de universiteit – dienstbaar gemaakt wordt aan productie), ons sociale bestaan (doordat elk contact met de ander een plaats krijgt binnen een netwerk dat als eerste en laatste belang het eigen economische overleven) en ons lijflijke zijn (doordat in een permanente concurrentiestrijd van iedereen tegen iedereen steeds minder mensen eraan ontkomen hun lijf met behulp van kosmetische technologie te optimaliseren) en ons biologische voortbestaan (doordat die optimalisering onze genen niet schuwt). Žižek: ‘Diese Bedrohung unseres gesamten Seins macht uns alle zu potentiellen Proletariern. Der einzige Weg dies zu verhindern, besteht darin, präventiv zu handeln.’
Van mei ’68 blijft voor Žižek de slogan over: ‘Soyons realistes – demandons l’impossible!’ Dat is dan waarin een vruchtbare, progressieve omgang met ’68 te vinden moet zijn: te ontsnappen aan there is no alternative en te denken, te leven wat binnen het permissieve kapitalistische netwerk – de matrix? – onmogelijk lijkt.
Zo. Ik moet nu aan het werk.

College over Claus

2008-05-19T21:28:00.002+02:00

Het overlijden van de grote meester was niet langs me heengegaan, maar anders dan bij de dood van Wolkers werd het geen aanleiding tot herlezing van zijn werk. Ik zocht een paar gedichten op, raakte ontroerd door zinnen als ‘niemand is zo zwijnig als wij’ – daarbij bleef het. Maar vorige week moest ik voor mijn college moderne literatuurgeschiedenis met Claus’ romandebuut De Metsiers aan de slag. Een jaar geleden, toen ik voor een ander college over hetzelfde werk moest spreken, had ik nogal uitvoerig werk van gemaakt en ik hoopte dankbaar gebruik te kunnen maken van mijn aantekeningen.
Er stond het nodige in over subjectivering, perspectief, over een paar Amerikaanse voorbeelden (met name Faulkner) en over de historische context van het werk: het einde van WO II, geallieerde troepen in Vlaanderen. Van het personage Bennie had ik een Christus gemaakt, de Christus van de familiekosmos die in De Metsiers wordt neergezet. Dat het verhaal steeds weer vanuit het perspectief van een ander personage wordt verteld, is niet alleen een ontmaskering van de objectiverende narrativiteit van realistische romans, het is ook symbolisch voor de toestand waarin de personages verkeren: verstoten door de dorpsgemeenschap, levend in een verleden vol haat en bedrog, zit iedereen gevangen in zijn eigen ik – wanhopig, wantrouwend en rancuneus. De enige die aan deze dit lot kan ontsnappen is het buitenechtelijke kind Bennie, een zwakzinnige of een autist misschien, maar de enige die een levensmotief kent dat niet op anderen parasiteert, zijn onvoorwaardelijke liefde. Hij kan daarom het bindmiddel van de Metsiers worden, de kracht die hen ondanks alle spanningen bij elkaar houdt: Bennie’s oprechtheid, zijn zuiverheid geeft hen een zin. Hij zondigt weliswaar ook, want zijn liefde geldt zijn halfzus Ana, maar onwetend. Hij sterft, zijn vader vindt hem doodgeschoten, gekruisigd in het moeras.
Dat was voer voor het college: de waarheden van de roman niet zoeken in het vertelde, maar in de symboliek waarvan de vertelling gebruik maakt. Maar wat me in mijn aantekeningen van vorig jaar meer intrigeerde dan het autistische lam was de krabbel ‘moment van bevrijding’, vergezeld van een paar paginanummers. Ik keek het na en het bleek te gaan om de twee hoofdstukken waarin de dochter Ana een Amerikaanse soldaat ontmoet, die enigszins onbeholpen Jim Braddok is gedoopt en die, nog iets onbeholpener, Hollandse ouders meekrijgt: hij kan dus als een Nederlands sprekend personage opgevoerd worden – Claus wist zinloze feiten beter uit zijn romans te houden dan Reve, ik weet niet of dat goed voor die romans is, maar dit allemaal terzijde.
Ik herlas de twee hoofdstukken waarin ik een jaar geleden een bevrijdingsmoment had herkend: Ana staat op een brug, in de regen. Ze is teruggekomen van een bezoek aan de stad, waar ze een soort heks ontmoet heeft die haar van haar ongewenste zwangerschap af heet te kunnen helpen – de manier waarop Ana’s beleving van het bezoek wordt verhaald is gruwelijk in zijn banaliteit. Ze staat op een brug in de regen en wanhoopt. Jim spreekt haar aan omdat hij bang is dat ze zelfmoord plegen zal – een maat van hem heeft dat nog niet zo lang geleden gedaan.
Waarom vond ik het een bevrijdingsmoment, de enige ontsnapping aan de fatale eenzaamheid waarin alle Metsiers gevangen zijn? Ze gaat met Jim mee: ze is bang, ze kent vreselijke verhalen over Amerikaanse soldaten en Vlaamse vrouwen, maar ze gaat met hem mee – hij is vriendelijk, de Metsiers laten haar alleen in de regen staan, maar hij wil haar meenemen. Jim walgt van de Vlaamse vrouwen die als vliegen om zijn kamp hangen, maar zij is anders.
Ze schuilen in een paviljoen, eigendom van een verder anomieme baron. De plaats van de macht: ze zijn in overtreding als ze er binnengaan, Ana ziet het interieur glanzen. Het is er mooi. Hij weet al dat het nooit meer zal worden zoals nu, dáár, en vraagt haar of hij alles mag vertellen. Over zijn maat, die wel in het water sprong: Jim weet waarom. Een oud gebruik ‘bij de negers’: een soldaat die terugkomt uit de oorlog heeft nog bloed aan zijn handen kleven, kan zich alleen reinigen door te slapen met een vrouw die niet van zijn stam is. Zijn vriend vond geen vrouw die anders was, Jim hoort Ana vragen of ze hem kan helpen. Hij kleedt haar uit, vraagt nog of ze niet bang is. ‘ ‘Waarvoor?’ zegt zij dan, reeds afwezig.’Ik vond het een bevrijding: een ontsnapping, even, van het leven aan de macht, een moment waarop twee mensen elkaar bereiken. Tijdens het college bleef ik bij de waarheden van de symboliek. Van meer kwam het niet.